Khi xà phòng hóa tristearin thu được sản phẩm là gì? Đáp án

Câu hỏi: Khi xà phòng hóa tristearin ta thu được sản phẩm là

  • A. C₁₇H₃₅COONa và glycerol.
  • B. C₁₅H₃₁COOH và glycerol.
  • C. C₁₇H₃₅COOH và glycerol.
  • D. C₁₅H₃₁COONa và glycerol.

Đáp án đúng là A. C₁₇H₃₅COONa (natri stearat) và glycerol. Khi xà phòng hóa tristearin ta thu được sản phẩm là muối natri của axit stearic và glycerol, vì xà phòng hóa là phản ứng thủy phân este trong môi trường kiềm nên sản phẩm luôn là muối axit béo chứ không phải axit tự do.

Phương trình phản ứng xà phòng hóa tristearin bằng NaOH tạo ra natri stearat và glycerol

Vì sao đáp án A đúng?

Phản ứng xà phòng hóa tristearin luôn cho muối natri stearat và glycerol, đúng như phương án A. Có thể kiểm chứng qua ba bước:

  1. Xác định công thức của tristearin. Tristearin là trieste của axit stearic (C₁₇H₃₅COOH) và glycerol (C₃H₅(OH)₃), nên công thức của nó là (C₁₇H₃₅COO)₃C₃H₅: ba gốc C₁₇H₃₅COO liên kết với khung glycerol.
  2. Viết phương trình xà phòng hóa. Xà phòng hóa là phản ứng thủy phân este trong môi trường kiềm. Tristearin phản ứng với NaOH như sau:

    (C₁₇H₃₅COO)₃C₃H₅ + 3NaOH → 3C₁₇H₃₅COONa + C₃H₅(OH)₃

  3. Đọc sản phẩm. Sản phẩm gồm muối natri của axit stearic (C₁₇H₃₅COONa) và glycerol (C₃H₅(OH)₃), khớp hoàn toàn với phương án A.

Trong phản ứng này, các liên kết ester bị cắt đứt dưới tác dụng của kiềm: gốc C₁₇H₃₅COO⁻ kết hợp với Na⁺ tạo thành muối C₁₇H₃₅COONa — chính là natri stearat, thành phần chính của xà phòng — còn khung glycerol được giải phóng nguyên vẹn. Số nguyên tử carbon trong gốc hidrocacbon (17 carbon) không đổi so với axit stearic ban đầu.

Vì sao các phương án B, C, D sai?

Phương án B (C₁₅H₃₁COOH và glycerol) sai ở hai điểm: gốc hidrocacbon chỉ có 15 nguyên tử carbon trong khi tristearin chứa gốc C₁₇H₃₅ với 17 carbon, và sản phẩm là axit tự do (COOH) — dạng này không tạo ra khi thủy phân bằng kiềm.

Phương án C (C₁₇H₃₅COOH và glycerol) là đáp án nhiễu dễ nhầm nhất vì đúng gốc C₁₇H₃₅. Tuy nhiên, axit stearic tự do chỉ xuất hiện khi thủy phân este trong môi trường nước có xúc tác axit; còn xà phòng hóa theo định nghĩa là thủy phân trong môi trường kiềm, cho muối C₁₇H₃₅COONa chứ không cho axit COOH.

Phương án D (C₁₅H₃₁COONa và glycerol) đúng dạng muối nhưng sai gốc: 15 carbon thay vì 17. Axit C₁₅H₃₁COOH không có trong cấu tạo của tristearin nên không thể xuất hiện ở sản phẩm.

Hệ thống kiến thức về phản ứng xà phòng hóa

Xà phòng hóa là trường hợp riêng của phản ứng thủy phân este, khi thủy phân được thực hiện trong môi trường kiềm (NaOH hoặc KOH). Viết tổng quát với este đơn giản: RCOOR’ + NaOH → RCOONa + R’OH. Với chất béo (triglyceride) như tristearin: (RCOO)₃C₃H₅ + 3NaOH → 3RCOONa + C₃H₅(OH)₃ — một phân tử chất béo cho ba phân tử muối của axit béo và một phân tử glycerol.

Điểm khác biệt then chốt so với thủy phân trong môi trường axit: môi trường axit (thủy phân bằng nước, xúc tác H₂SO₄ loãng) cho axit cacboxylic và ancol, phản ứng thuận nghịch; môi trường kiềm cho muối bền và phản ứng xảy ra gần như hoàn toàn. Vì thế khi đề dùng chữ “xà phòng hóa”, sản phẩm bắt buộc phải là muối COONa (hoặc COOK). Trong thực tế, đây chính là nguyên lý sản xuất xà phòng: đun chất béo (mỡ động vật, dầu thực vật) với dung dịch NaOH thu được muối natri của các axit béo và glycerol.

Mẹo ghi nhớ nhanh

Nhớ nguyên tắc “kiềm cho muối, axit cho axit”: đề nói xà phòng hóa (môi trường kiềm) thì sản phẩm là muối COONa hoặc COOK; đề nói thủy phân bằng nước hoặc môi trường axit thì sản phẩm mới là axit COOH. Số nguyên tử carbon của gốc R giữ nguyên từ axit béo tạo ra este — tristearin chứa gốc “stear” (17 carbon) nên mọi sản phẩm đều mang gốc C₁₇H₃₅. Cuối cùng, chất béo dạng triglyceride nào khi xà phòng hóa cũng cho thêm glycerol, nên phương án nào thiếu glycerol là loại ngay.