Giao thoa ánh sáng chỉ xảy ra với hai nguồn kết hợp — Đáp án

Câu hỏi: Hiện tượng giao thoa ánh sáng chỉ quan sát được khi hai nguồn ánh sáng là hai nguồn:

  • A. đơn sắc.
  • B. cùng màu sắc.
  • C. kết hợp.
  • D. cùng cường độ sáng.

Đáp án đúng là C. Kết hợp. Hai nguồn kết hợp là hai nguồn phát sóng ánh sáng có cùng tần số và độ lệch pha không đổi theo thời gian; chỉ khi đó sự chồng chập của hai sóng mới tạo ra hệ vân sáng – tối ổn định để quan sát được.

Đề bài trắc nghiệm: hiện tượng giao thoa ánh sáng chỉ quan sát được khi hai nguồn sáng là hai nguồn kết hợp, kèm các câu hỏi liên quan về vân giao thoa

Vì sao hai nguồn kết hợp mới tạo được vân giao thoa?

Hiện tượng giao thoa ánh sáng chỉ quan sát được khi hai nguồn ánh sáng là hai nguồn kết hợp vì đây là điều kiện bảo đảm vân sáng, vân tối đứng yên. Trên màn quan sát, mỗi điểm nhận hai sóng chồng chập: nơi hai sóng đến cùng pha thì cường độ tăng lên thành vân sáng, nơi ngược pha thì triệt tiêu nhau thành vân tối. Nếu độ lệch pha giữa hai nguồn không đổi theo thời gian, hiệu pha của hai sóng tại mỗi điểm trên màn cũng không đổi, nên các vân giữ nguyên vị trí — đó chính là hệ vân giao thoa mà mắt ta thấy được.

Ngược lại, nếu hai nguồn phát độc lập, pha dao động của chúng biến đổi ngẫu nhiên từng chụp sóng, độ lệch pha thay đổi liên tục khiến vân sáng tối xuất hiện rồi biến mất quá nhanh, mắt chỉ nhận thấy một vùng sáng đều. Vì vậy trong thực nghiệm người ta không dùng hai nguồn sáng riêng biệt: thí nghiệm I-âng chiếu một nguồn sáng duy nhất vào hai khe hẹp S₁ và S₂ gần nhau, hai sóng từ hai khe đều bắt nguồn từ cùng một sóng ban đầu nên tự động thỏa mãn điều kiện kết hợp. Đây cũng là cách mọi thí nghiệm giao thoa ánh sáng (lưỡng kính Fresnel, gương Lloyd…) tạo nguồn kết hợp: chia một nguồn sáng thành hai phần.

Vì sao các phương án còn lại sai?

A. đơn sắc — sai và dễ nhầm nhất. Tính đơn sắc chỉ bảo đảm mỗi nguồn phát ra một bước sóng xác định, nhờ đó hệ vân (nếu có) sẽ rõ nét. Nhưng hai nguồn đơn sắc phát ra độc lập vẫn có pha biến đổi ngẫu nhiên, độ lệch pha giữa chúng không ổn định, nên vẫn không tạo được vân đứng yên. Nhiều bạn chọn nhầm vì liên hệ tới việc “chiếu ánh sáng đơn sắc thì hệ vân đơn sắc dễ thấy”.

B. cùng màu sắc — sai. Hai nguồn cùng màu chỉ có nghĩa là dải bước sóng phát ra gần giống nhau, thậm chí “cùng màu” còn rộng hơn “đơn sắc” vì mỗi màu thường gồm nhiều bước sóng. Hai ngọn đèn cùng màu vẫn phát các chụp sóng không liên hệ pha với nhau nên không phải hai nguồn kết hợp.

D. cùng cường độ sáng — sai. Cường độ liên quan đến biên độ sóng, chỉ ảnh hưởng độ sáng và độ tương phản của hệ vân, không quyết định giao thoa có xảy ra hay không. Hai nguồn bằng nhau về cường độ nhưng có độ lệch pha ngẫu nhiên vẫn chỉ cho một vùng sáng đều.

Hệ thống kiến thức về giao thoa ánh sáng

Chủ đề giao thoa ánh sáng thường được kiểm tra qua các ý sau:

  • Giao thoa là hiện tượng đặc trưng của sóng: chỗ sáng là nơi hai sóng củng pha, chỗ tối là nơi triệt tiêu nhau. Quan sát được giao thoa ánh sáng là bằng chứng chứng tỏ ánh sáng có bản chất sóng.
  • Điều kiện có giao thoa: hai nguồn kết hợp (cùng tần số, độ lệch pha không đổi theo thời gian). Hai ngọn đèn giống hệt nhau không phải nguồn kết hợp nên chiếu lên màn cũng không có hệ vân.
  • Giao thoa với ánh sáng trắng (ví dụ ánh trăng, ánh Mặt Trời): vân trung tâm là vân sáng trắng, hai bên là các dải màu như cầu vồng, vì mỗi bước sóng đơn sắc cho một hệ vân riêng với khoảng vân khác nhau.
  • Các yếu tố ảnh hưởng vân: nếu hai nguồn kết hợp lệch pha, vân trung tâm xê dịch về phía nguồn trễ pha; nếu đưa toàn bộ hệ vào chất lỏng trong suốt chiết suất n, tốc độ truyền và bước sóng giảm n lần nên khoảng vân i giảm n lần, còn vị trí vân trung tâm không thay đổi.

Nguyên nhân của hai ý cuối: khoảng vân tỉ lệ thuận với bước sóng, mà bước sóng trong môi trường chiết suất n chỉ bằng λ/n so với trong chân không, nên khoảng vân cũng thu nhỏ đúng n lần.

Mẹo ghi nhớ điều kiện giao thoa ánh sáng

Cách nhận diện nhanh: trong bốn phương án, chỉ có “kết hợp” mô tả mối quan hệ giữa hai nguồn (cùng tần số, cố định độ lệch pha), còn “đơn sắc”, “cùng màu”, “cùng cường độ” đều mô tả đặc điểm của từng nguồn riêng lẻ. Điều kiện giao thoa là điều kiện về quan hệ pha giữa hai nguồn, nên đáp án phải là “kết hợp”.

Ghi nhớ công thức “2 cùng – 1 không đổi”: cùng tần số, cùng phương dao động và độ lệch pha không đổi theo thời gian. Gặp câu “giao thoa chứng tỏ gì?” trả lời ngay “ánh sáng có bản chất sóng”; gặp tình huống “hai ngọn đèn giống hệt nhau” trả lời “không có vân vì không phải nguồn kết hợp”.