Câu hỏi: Độ biến thiên nội năng của vật bằng tổng công và nhiệt lượng mà vật nhận được, xác định bởi biểu thức ΔU = A + Q (ΔU là độ biến thiên nội năng, A là công và Q là nhiệt lượng mà vật nhận được). Nếu:
- A. Q > 0: vật nhận nhiệt, nhiệt độ của vật tăng lên.
- B. Q > 0: vật truyền nhiệt, nhiệt độ của vật tăng lên.
- C. A > 0: vật nhận công.
Đáp án đúng là A và C. Theo quy ước dấu của định luật 1 nhiệt động lực học, Q > 0 nghĩa là vật nhận nhiệt còn A > 0 nghĩa là vật nhận công; độ biến thiên nội năng ΔU = A + Q được đọc hoàn toàn theo quy ước này.

Vì sao đáp án A và C đúng?
Cả hai phương án đều đúng vì khớp nguyên văn với quy ước dấu của nhiệt lượng và công trong biểu thức ΔU = A + Q. Biểu thức này là dạng toán học của định luật 1 nhiệt động lực học: nội năng của vật chỉ thay đổi qua hai con đường — trao đổi nhiệt và trao đổi công.
Với phương án A: quy ước quy định Q > 0 khi vật nhận nhiệt (Q < 0 khi vật truyền nhiệt). Vật nhận nhiệt thì thành phần nhiệt trong nội năng tăng lên; trong điều kiện vật không đồng thời sinh công, sự tăng này biểu hiện qua nhiệt độ của vật tăng lên — giống như đun nóng một thanh kim loại thì thanh nóng dần. Do đó phát biểu "Q > 0: vật nhận nhiệt, nhiệt độ của vật tăng lên” là đúng.
Với phương án C: quy ước quy định A > 0 khi vật nhận công, tức ngoại lực thực hiện công lên vật (A < 0 khi vật thực hiện công ra ngoài). Ví dụ, nén khối khí trong xilanh bằng pít-tông: khí bị nén nhận công nên A > 0. Phát biểu “A > 0: vật nhận công” hoàn toàn chính xác.
Vì sao phương án B sai?
B sai ở chỗ gán Q > 0 cho việc “vật truyền nhiệt” — ngược hoàn toàn quy ước: vật truyền nhiệt ra môi trường ứng với Q < 0. Ví dụ một cốc nước nóng để trong không khí: nước truyền nhiệt cho không khí xung quanh, nhiệt lượng của nước theo quy ước là âm nên nước nguội dần. B là phương án nhiễu điển hình của dạng câu hỏi quy ước dấu: nó giữ vế "nhiệt độ của vật tăng lên" nghe có vẻ hợp lý nhưng sai bản chất chiều trao đổi nhiệt. Đây cũng là phương án dễ nhầm nhất nếu chỉ học thuộc công thức mà không học kèm quy ước dấu.
Hệ thống kiến thức liên quan
Định luật 1 nhiệt động lực học là sự diễn đạt của nguyên lý bảo toàn và chuyển hóa năng lượng: độ biến thiên nội năng của một hệ bằng tổng công và nhiệt lượng mà hệ nhận được, ΔU = A + Q. Muốn dùng đúng biểu thức, phải nắm bảng quy ước dấu:
- Q > 0: vật nhận nhiệt — Q < 0: vật truyền nhiệt (nhả nhiệt).
- A > 0: vật nhận công — A < 0: vật thực hiện công (sinh công).
- ΔU > 0: nội năng tăng — ΔU < 0: nội năng giảm.
Nếu A > 0 và Q > 0 cùng xảy ra thì ΔU > 0 chắc chắn: vật vừa nhận công vừa nhận nhiệt nên nội năng tăng, thường biểu hiện qua nhiệt độ tăng. Cần lưu ý dấu của ΔU phụ thuộc đồng thời cả A và Q: một vật có thể nhận nhiệt (Q > 0) nhưng nếu đồng thời thực hiện một công có độ lớn lớn hơn (A âm sâu) thì nội năng vẫn giảm. Vì vậy, khi xét vật nóng lên hay lạnh đi, phải nhìn cả vế phải của ΔU = A + Q chứ không chỉ một đại lượng.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh
Ghi nhớ bằng quy tắc “nhận cộng — cho trừ”: mọi đại lượng vật nhận vào (nhận nhiệt, nhận công) mang dấu (+); mọi đại lượng vật đưa ra ngoài (truyền nhiệt, thực hiện công) mang dấu (−). Khi gặp câu hỏi về dấu của Q hoặc A trong ΔU = A + Q, chỉ cần hỏi “vật nhận hay vật cho?” là trả lời được ngay, không cần tính toán. Dạng này trong đề kiểm tra thường có hai bẫy: đảo chiều quy ước của Q (như phương án B) hoặc hiểu ngược A > 0 thành “vật thực hiện công” — thuộc chắc bảng dấu là tránh được cả hai.

Bài viết liên quan: