Câu hỏi: Ở vùng lãnh thổ phía Bắc, thành phần loài chiếm ưu thế là
- A. xích đạo.
- B. nhiệt đới.
- C. cận nhiệt.
- D. ôn đới.
Đáp án đúng là C. cận nhiệt. Phần lãnh thổ phía Bắc nằm trong khu vực khí hậu cận nhiệt đới ẩm gió mùa, có mùa đông lạnh, nên thành phần loài chiếm ưu thế ở vùng lãnh thổ phía Bắc nước ta là các loài cận nhiệt đới.

Vì sao đáp án C đúng?
Theo lời giải gốc, cần xét hai yếu tố: vị trí vùng lãnh thổ phía Bắc và kiểu khí hậu của vùng đó. Phần lãnh thổ phía Bắc (chủ yếu là Bắc Bộ và Bắc Trường Sơn) nằm sát ranh giới phía Bắc của đới nóng, nên khí hậu mang tính chất cận nhiệt đới ẩm gió mùa: mùa hạ nóng ẩm mưa nhiều, nhưng mùa đông lại lạnh, khô và ít mưa do ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc.
Khí hậu như vậy quy định sinh giới tương ứng: thành phần loài cận nhiệt đới chiếm ưu thế trong bảng thực vật ở đây. Nhiều loài cây có hiện tượng rụng lá vào mùa đông để thích nghi với thời tiết lạnh; trên các đỉnh núi cao như Hoàng Liên Sơn còn xuất hiện thêm một số loài thực vật ôn đới (thông, đỗ quyên…). Đây chính là biểu hiện rõ nhất của sự phân hóa tự nhiên theo chiều Bắc – Nam ở nước ta.
Vì sao các phương án còn lại sai?
Phương án A (xích đạo): các loài xích đạo chỉ chiếm tỉ lệ nhỏ trong sinh giới nước ta, chủ yếu gặp ở một số khu vực phía Nam (Nam Bộ), không phải thành phần ưu thế ở phía Bắc.
Phương án B (nhiệt đới): đây là phương án dễ nhầm nhất, vì cả nước ta đều nằm trong đới nóng nên nhiều bạn tưởng loài nhiệt đới chiếm ưu thế ở mọi vùng. Thực tế, thành phần nhiệt đới chỉ chiếm ưu thế ở phần lãnh thổ phía Nam; ở phía Bắc nó nhường vị trí ưu thế cho loài cận nhiệt đới.
Phương án D (ôn đới): nước ta hoàn toàn nằm trong vùng nội chí tuyến, không có khí hậu ôn đới; các loài ôn đới chỉ xuất hiện với số lượng nhỏ trên núi cao hoặc do con người du nhập, không thể chiếm ưu thế.
Đáp án các câu hỏi liên quan trong bộ đề
Câu 16
Biểu hiện của cảnh quan thiên nhiên phần lãnh thổ phía Bắc là mùa đông lạnh, không mưa, nhiều loài cây rụng lá. Đáp án: B. Mùa đông lạnh và khô, cây rụng lá để giảm thoát hơi nước, vượt qua mùa bất lợi.
Câu 17
Cảnh quan thiên nhiên tiêu biểu cho vùng lãnh thổ phía Nam là rừng nhiệt đới ẩm gió mùa. Đáp án: A. Phía Nam có khí hậu nhiệt đới gió mùa quanh năm nóng ẩm, nên cảnh quan là rừng nhiệt đới ẩm gió mùa thường xanh.
Câu 18
Sự phân hóa thiên nhiên giữa vùng biển – thềm lục địa, đồng bằng ven biển và vùng đồi núi là biểu hiện của sự phân hóa theo độ cao. Đáp án: C. Ba vùng này xếp chồng lên nhau theo từng bậc địa hình, khác biệt về nhiệt độ, ẩm và sinh vật theo độ cao.
Câu 19
Sự phân hóa thiên nhiên giữa Đông Trường Sơn và Tây Nguyên chủ yếu do độ cao địa hình và hướng các dãy núi. Đáp án: D. Dãy Trường Sơn chạy theo hướng Tây Bắc – Đông Nam chặn gió, tạo ra khác biệt giữa hai sườn.
Câu 20
Điểm giống nhau về khí hậu của Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên là phân chia hai mùa mưa, khô rõ rệt. Đáp án: A. Cả hai khu vực đều có chế độ mưa theo mùa biệt lập rõ ràng trong năm.
Câu 21
Tính chất nhiệt đới ẩm gió mùa của nước ta do vị trí địa lý quy định. Đáp án: C. Nước ta nằm trọn trong vùng nội chí tuyến, tiếp giáp biển Đông nên vừa nóng ẩm vừa chịu chế độ gió mùa rõ rệt.
Câu 22
Nước ta có lượng mưa trung bình năm lớn là do ảnh hưởng của các khối khí di chuyển qua biển kết hợp với yếu tố địa hình. Đáp án: B. Khối khí đi qua biển mang nhiều hơi ẩm, gặp núi cao bị nâng lên tạo mưa đại dương và mưa địa hình.
Hệ thống kiến thức liên quan
Bộ đề trên xoay quanh sự phân hóa tự nhiên của Việt Nam theo không gian địa lý. Cần nắm các mạch kiến thức sau:
- Cảnh quan – khí hậu theo từng vùng: phía Bắc mang khí hậu cận nhiệt đới, mùa đông lạnh, cây rụng lá, loài cận nhiệt chiếm ưu thế; phía Nam nhiệt đới gió mùa quanh năm nóng ẩm, rừng thường xanh, loài nhiệt đới chiếm ưu thế.
- Ba hướng phân hóa tự nhiên: theo chiều Bắc – Nam (do địa hình và bức xạ mặt trời), theo chiều Đông – Tây (do hướng núi kết hợp gió mùa, ví dụ khác biệt Đông Trường Sơn – Tây Nguyên) và theo độ cao (biển – đồng bằng – đồi núi thành các đai cao).
- Nguyên nhân các đặc tính khí hậu cả nước: tính nhiệt đới ẩm gió mùa do vị trí địa lý quy định; lượng mưa lớn do khối khí đi qua biển kết hợp địa hình nâng.
- So sánh khí hậu giữa các khu vực: khi so sánh Duyên hải Nam Trung Bộ với Tây Nguyên, chú ý cả điểm giống (hai mùa mưa – khô rõ rệt) lẫn điểm khác (hướng núi, độ cao, ảnh hưởng của biển, gió phơn Tây Nam).
Liên kết chặt chẽ các yếu tố vị trí – địa hình – gió mùa – thực vật sẽ giúp giải thích được sự đa dạng của thiên nhiên Việt Nam thay vì học thuộc từng câu riêng lẻ.
Mẹo ghi nhớ và nhận diện nhanh
Ghi nhớ công thức ngắn: “Bắc cận nhiệt – cây rụng lá; Nam nhiệt đới – rừng thường xanh.” Vì vậy, khi đề hỏi thành phần loài hay cảnh quan ở phía Bắc, ưu tiên chọn phương án liên quan đến “cận nhiệt” và “rụng lá”; hỏi phía Nam thì chọn “nhiệt đới” và “thường xanh”.
Với câu hỏi nguyên nhân: thấy “tính chất nhiệt đới ẩm gió mùa do đâu” thì chọn yếu tố vị trí địa lý; thấy “lượng mưa lớn do đâu” thì chọn phương án có khối khí qua biển + địa hình; thấy phân hóa giữa biển – đồng bằng – núi thì chọn độ cao. Đây là ba cặp “câu – đáp án” xuất hiện thường xuyên trong các đề kiểm tra Địa lí 12 về phần tự nhiên Việt Nam.

Bài viết liên quan: