Tâm đối xứng đồ thị hàm số bậc 3: giải thích đáp án chi tiết

Câu hỏi: Gọi I(a;b) là tâm đối xứng của đồ thị hàm số y = -x³ + 3x² + 5x – 1. Tính a + b.

  • A. 8
  • B. 9
  • C. 6
  • D. 7

Đáp án đúng là D. 7. Đồ thị hàm số bậc ba nhận điểm uốn làm tâm đối xứng; từ đạo hàm cấp hai y″ = -6x + 6 = 0 suy ra điểm uốn I(1; 6), do đó a + b = 1 + 6 = 7.

Đồ thị hàm số bậc ba y = -x³ + 3x² + 5x - 1 có tâm đối xứng I(1; 6)

Vì sao đáp án D đúng?

Đáp án D đúng vì tâm đối xứng của đồ thị hàm số bậc 3 chính là điểm uốn của đồ thị đó, và với hàm số đã cho, điểm uốn có tọa độ I(1; 6), cho ra a + b = 7. Tọa độ điểm uốn được xác định qua đạo hàm cấp hai với các bước sau:

  1. Tính đạo hàm cấp một: y′ = -3x² + 6x + 5.
  2. Tính đạo hàm cấp hai: y″ = -6x + 6.
  3. Cho đạo hàm cấp hai bằng 0 để tìm hoành độ điểm uốn: -6x + 6 = 0 ⇒ x = 1.
  4. Thay x = 1 vào hàm số gốc để tìm tung độ điểm uốn: y = -(1)³ + 3·(1)² + 5·1 – 1 = -1 + 3 + 5 – 1 = 6.

Vậy điểm uốn của đồ thị là I(1; 6). Vì đồ thị nhận điểm uốn làm tâm đối xứng nên I(1; 6) chính là tâm cần tìm, suy ra a = 1, b = 6 và a + b = 1 + 6 = 7. Kết quả trùng khớp với phương án D.

Vì sao các phương án còn lại sai?

Các phương án A, B, C đều sai vì cho ra giá trị khác 7, và mỗi giá trị nhiễu gắn với một lỗi tính toán thường gặp:

  • A. 8: sai do tính nhầm tung độ điểm uốn. Nếu quên hạng tử hằng -1 khi thay x = 1, ta được y = -1 + 3 + 5 = 7 và a + b = 8.
  • B. 9: sai do xử lý sai dấu luỹ thừa bậc ba. Nếu tính -(1)³ nhầm thành +(1)³, ta được y = 1 + 3 + 5 – 1 = 8 và a + b = 9.
  • C. 6: đây là phương án dễ nhầm nhất vì 6 chính là tung độ b của tâm đối xứng I(1; 6). Chọn C tức là trả lời giá trị b thay vì tổng a + b mà đề yêu cầu.

Cả ba phương án nhiễu đều xuất phát từ một kết quả trung gian sai hoặc đọc chưa kỹ yêu cầu đề, trong khi quy trình tính đúng dẫn tới giá trị duy nhất a + b = 7.

Hệ thống kiến thức liên quan

Điểm mấu chốt của dạng bài này là hiểu rõ tâm đối xứng của đồ thị hàm số bậc 3. Với hàm số dạng y = ax³ + bx² + cx + d (a ≠ 0), đồ thị luôn có đúng một điểm uốn và điểm uốn này chính là tâm đối xứng của đồ thị. Quy trình tìm điểm uốn gồm ba bước:

  • Tính đạo hàm cấp một y′ (dùng để xét tính đơn điệu, cực trị), sau đó tính đạo hàm cấp hai y″.
  • Giải phương trình y″ = 0: nghiệm của phương trình chính là hoành độ điểm uốn.
  • Thay hoành độ này trở lại hàm số ban đầu để nhận tung độ điểm uốn.

Hoành độ điểm uốn còn có công thức nhanh x = -b/(3a), suy ra trực tiếp từ phương trình y″ = 6ax + 2b = 0. Nếu đồ thị có tâm đối xứng tại I(a; b) thì a là hoành độ điểm uốn và b là tung độ điểm uốn; đề yêu cầu a + b nên sau khi tìm được tọa độ tâm đối xứng, chỉ cần cộng hai giá trị này lại. Nắm vững cách tìm tâm đối xứng qua đạo hàm cấp hai là kỹ năng cốt lõi để giải mọi bài toán cùng dạng.

Mẹo ghi nhớ và nhận diện nhanh

Khi gặp đề “Gọi I(a;b) là tâm đối xứng…”, có thể giải nhanh theo ba bước:

  1. Dùng công thức hoành độ tâm đối xứng của hàm bậc ba: x = -b/(3a). Với y = -x³ + 3x² + 5x – 1, ta có x = -3/(3·(-1)) = 1 mà không cần lập đạo hàm cấp hai.
  2. Thay hoành độ vừa tìm vào hàm số để lấy tung độ: y(1) = 6.
  3. Đọc kỹ yêu cầu: đề hỏi a + b thì phải cộng cả hai tọa độ, đừng dừng ở tung độ 6 như đáp án nhiễu C.

Một cách kiểm tra nhanh: đồ thị đối xứng qua I(1; 6) thì hai điểm có hoành độ 0 và 2 phải có tung độ đối xứng nhau qua 6. Thật vậy, y(0) = -1, y(2) = -8 + 12 + 10 – 1 = 13, và trung bình cộng (-1 + 13) : 2 = 6, trùng đúng tung độ của tâm đối xứng.