Câu hỏi: Có hai loại sóng: sóng dọc và sóng ngang. Sóng trong đó các phần tử của môi trường dao động theo phương vuông góc với phương truyền sóng gọi là sóng ngang. Sóng trong đó các phần tử của môi trường dao động theo phương trùng với phương truyền sóng gọi là sóng dọc. Xét tính đúng sai của các nhận định sau:
- a) Để phân loại sóng ngang và sóng dọc, người ta dựa vào tốc độ truyền sóng và bước sóng.
- b) Sóng trên dây đàn guitar được gảy là sóng ngang.
- c) Tần số của một sóng âm có bước sóng 0,25 m truyền qua một tấm thép với tốc độ 5060 m/s là 10,2.10³ Hz.
- d) Sóng trên một lò xo với đầu lò xo có thể di chuyển tới lui dọc theo chiều dài của lò xo là sóng dọc.
Câu hỏi 2: Dao động tắt dần có tính chất nào sau đây?
- a) Có vận tốc giảm dần theo thời gian.
- b) Có cơ năng giảm dần theo thời gian.
- c) Có biên độ giảm dần theo thời gian.
- d) Có động năng giảm dần theo thời gian.
Đáp án đúng là b, d (câu về sóng) và a, b, c, d (câu về dao động tắt dần). Để phân loại sóng ngang và sóng dọc người ta dựa vào phương dao động của các phần tử môi trường so với phương truyền sóng chứ không dựa vào tốc độ hay bước sóng; còn dao động tắt dần đặc trưng bởi biên độ giảm dần, kéo theo sự suy giảm năng lượng theo thời gian.

Vì sao ý b và ý d đúng
Hai ý này đúng vì cả hai ví dụ đều khớp chuẩn với định nghĩa phân loại theo phương dao động.
Với ý b: khi gảy đàn guitar, sóng lan truyền dọc theo sợi dây từ vị trí bị gảy về hai đầu đàn, trong khi từng đoạn dây lại dao động lên – xuống theo phương vuông góc với sợi dây. Phương dao động của phần tử dây vuông góc với phương truyền sóng, nên đây chính là sóng ngang.
Với ý d: đầu lò xo được kéo – đẩy tới lui dọc theo chiều dài lò xo, sự nén và giãn giữa các vòng lò xo lan truyền theo đúng chiều đó. Phần tử môi trường dao động trùng với phương truyền sóng, nên đây là sóng dọc.
Vì sao ý a và ý c sai
Ý a sai hoàn toàn về tiêu chí phân loại. Để phân loại sóng ngang và sóng dọc, người ta dựa vào phương dao động của các phần tử môi trường so với phương truyền sóng. Tốc độ truyền sóng và bước sóng chỉ là các đại lượng mô tả sự lan truyền của sóng, không phản ánh hướng dao động của phần tử. Cùng là sóng âm (sóng dọc) nhưng truyền trong thép nhanh hơn rất nhiều so với trong không khí, như chính số liệu ở ý c cho thấy, vậy tốc độ không thể là căn cứ để xếp loại sóng.
Ý c sai về kết quả tính toán. Tần số được tính qua các bước:
- Áp dụng công thức liên hệ giữa tốc độ, bước sóng và tần số: f = v/λ.
- Thay số liệu đề bài: f = 5060 / 0,25 = 20240 Hz.
- Đổi đơn vị: 20240 Hz = 20,24.10³ Hz ≈ 2.10⁴ Hz, lớn gấp đôi giá trị 10,2.10³ Hz nêu trong nhận định.
Kết quả thực tế là 20,24 kHz chứ không phải 10,2 kHz, nên ý c sai. Đây là dạng bẫy dễ gặp khi thí sinh tính vội hoặc nhầm khi đổi đơn vị.
Dao động tắt dần: vì sao cả bốn ý đều đúng
Cả bốn nhận định đều đúng, trong đó ý c là đặc trưng cốt lõi, ba ý còn lại là hệ quả tất yếu của nó.
Dao động tắt dần là dao động có biên độ giảm dần theo thời gian do lực cản của môi trường (lực ma sát, lực cản không khí) làm tiêu hao năng lượng. Từ việc biên độ giảm dần, suy ra: cơ năng của hệ (tỉ lệ với bình phương biên độ) giảm dần theo thời gian; tốc độ cực đại mỗi lần vật đi qua vị trí cân bằng cũng giảm dần, tức vận tốc giảm dần theo thời gian; động năng tương ứng với vận tốc đó vì thế cũng giảm dần. Như vậy ý c phát biểu đúng bản chất, còn các ý a, b, d nêu đúng những hệ quả đi kèm.
Hệ thống kiến thức liên quan
- Sóng ngang: các phần tử môi trường dao động vuông góc với phương truyền sóng; ví dụ điển hình là sóng trên dây đàn, gợn sóng trên mặt nước.
- Sóng dọc: các phần tử môi trường dao động trùng với phương truyền sóng, tạo vùng nén và vùng giãn xen kẽ; ví dụ là sóng âm, sóng trên lò xo khi kéo – đẩy dọc theo trục lò xo.
- Công thức sóng hài: λ = v.T, tương đương f = v/λ; khi tính cần đồng bộ đơn vị giữa v (m/s), λ (m) và f (Hz).
- Dao động tắt dần: biên độ giảm dần do lực cản tiêu tán năng lượng dạng nhiệt; càng có lực cản và ma sát lớn thì dao động tắt dần càng nhanh.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh
Gặp câu hỏi phân loại, chỉ cần nhìn phương dao động: “vuông góc” là sóng ngang, “trùng phương” hoặc “dọc theo” là sóng dọc; tuyệt đối không chọn tốc độ hay bước sóng làm tiêu chí. Gắn ví dụ cho nhanh: dây đàn, mặt nước là sóng ngang; âm thanh, lò xo nén – giãn là sóng dọc.
Với bài toán tần số, luôn áp f = v/λ rồi đối chiếu kết quả với con số trong nhận định; bẫy phổ biến là tính nhầm thương số hoặc sai khi đổi đơn vị. Với dao động tắt dần, khoanh ngay chữ “biên độ giảm dần” làm ý mấu chốt; các ý nêu cơ năng, vận tốc, động năng giảm dần đều có thể chọn vì đó là hệ quả của sự suy giảm biên độ.

Bài viết liên quan: