Khi giãn nở khí đẳng nhiệt thì: đáp án đúng và giải thích

Câu hỏi: Khi giãn nở khí đẳng nhiệt thì:

  • A. Số phân tử khí trong một đơn vị thể tích tăng.
  • B. Áp suất khí tăng lên.
  • C. Số phân tử khí trong một đơn vị thể tích giảm.
  • D. Khối lượng riêng của khí tăng lên.

Đáp án đúng là C. Số phân tử khí trong một đơn vị thể tích giảm. Khi giãn nở khí đẳng nhiệt thì nhiệt độ được giữ không đổi, nên theo định luật Boyle-Mariotte (p × V = hằng số), thể tích tăng khiến áp suất giảm; số phân tử khí không đổi nhưng phân bố trong không gian lớn hơn nên mật độ phân tử giảm theo.

Đề bài trắc nghiệm vật lý về giãn nở khí đẳng nhiệt và đường đẳng nhiệt trong hệ tọa độ (p, V)

Vì sao đáp án C đúng?

Khi giãn nở khí đẳng nhiệt thì nhiệt độ được giữ nguyên trong suốt quá trình. Lượng khí là một khối kín: số phân tử không tăng cũng không giảm, chỉ được phân bố trong thể tích lớn dần. Vì vậy, tính trung bình trên một đơn vị thể tích, số phân tử khí chắc chắn giảm — đúng với phương án C.

Căn cứ là định luật Boyle-Mariotte: ở nhiệt độ không đổi, áp suất của một lượng khí xác định tỉ lệ nghịch với thể tích, tức p × V = hằng số. Khi V tăng thì p phải giảm để tích p × V không đổi. Kết luận này nhất quán với mật độ phân tử giảm: mật độ phân tử càng thấp thì số va chạm của phân tử vào một đơn vị diện tích thành bình mỗi giây càng ít, nên áp suất giảm.

Vì sao các phương án A, B, D sai?

  • A sai: số phân tử khí không đổi nhưng thể tích tăng, nên số phân tử trên một đơn vị thể tích giảm chứ không tăng. Mật độ phân tử chỉ tăng khi nén khí (thể tích giảm).
  • B sai: theo p × V = hằng số, khi thể tích tăng thì áp suất phải giảm. Áp suất chỉ tăng lên khi nén khí ở nhiệt độ không đổi hoặc khi nhiệt độ tăng trong quá trình đẳng tích.
  • D sai: khối lượng riêng ρ = m/V; khối lượng m của khối khí không đổi trong khi V tăng, nên ρ giảm chứ không tăng. Phương án này chỉ đúng nếu đề nói “khối lượng riêng giảm đi”.

B là bẫy phổ biến nhất: nhiều bạn nghĩ khí “giãn nở” nghĩa là đẩy mạnh vào thành bình nên áp suất tăng, nhưng thực chất ngược lại — cùng lượng phân tử phân bố trong bình to hơn thì lực đẩy trung bình lên thành lại nhỏ hơn.

Câu hỏi liên quan: đường đẳng nhiệt trên hệ tọa độ (p, V)

Cùng dạng bài này thường có một câu hỏi về đồ thị: Trong hệ tọa độ (p, V), đường biểu diễn nào sau đây là đường đẳng nhiệt?

  • A. Đường hypebol.
  • B. Đường thẳng kéo dài qua gốc tọa độ.
  • C. Đường thẳng không đi qua gốc tọa độ.
  • D. Đường thẳng cắt trục p tại điểm p = p₀.

Đáp án đúng là A. Đường hypebol. Đường đẳng nhiệt biểu diễn các trạng thái của một lượng khí xác định ở cùng một nhiệt độ; vì p × V = hằng số nên p tỉ lệ nghịch với V, mà đồ thị của hai đại lượng tỉ lệ nghịch là nhánh hypebol (nằm trong vùng p > 0, V > 0).

Cả B, C, D đều là đường thẳng nên bị loại: đường thẳng qua gốc tọa độ thể hiện p tỉ lệ thuận với V; đường thẳng không qua gốc hoặc cắt trục p tại p₀ là quan hệ tuyến tính p = aV + b, không thỏa mãn tích p × V không đổi. Cụ thể hơn, khi V giảm dần về 0 thì theo p × V = hằng số, p phải tăng lên rất lớn và đường biểu diễn tiệm cận trục p, thay vì cắt trục này tại một điểm hữu hạn — không đường thẳng nào mô tả được điều đó.

Hệ thống kiến thức về quá trình đẳng nhiệt

  • Quá trình đẳng nhiệt: khí biến đổi trạng thái ở nhiệt độ không đổi (T = hằng số), với một lượng khí xác định.
  • Định luật Boyle-Mariotte: ở nhiệt độ không đổi, áp suất của một lượng khí xác định tỉ lệ nghịch với thể tích: p₁ × V₁ = p₂ × V₂, hay p × V = hằng số.
  • Đồ thị đẳng nhiệt: trong hệ tọa độ (p, V) là các nhánh hypebol; nhiệt độ càng cao thì nhánh hypebol càng nằm xa gốc tọa độ.
  • Mật độ phân tử và khối lượng riêng: với lượng khí xác định, số phân tử và khối lượng không đổi; khi V tăng thì số phân tử trên một đơn vị thể tích và ρ = m/V đều giảm theo.

Mẹo ghi nhớ dạng bài đẳng nhiệt

Hình dung quá trình đẳng nhiệt như một cái cân: V lên thì p xuống, còn tích p × V luôn giữ nguyên. Khối khí giống một gói hàng “đóng cứng”: số phân tử và khối lượng không đổi, nên mọi đại lượng tính “trên một đơn vị thể tích” (mật độ phân tử, khối lượng riêng) luôn đổi ngược chiều với thể tích. Với câu đồ thị, chỉ cần kiểm tra tích p × V: tích không đổi là tỉ lệ nghịch, là hypebol; thấy “đường thẳng” trong hệ (p, V) thì loại ngay phương án đó.