Câu hỏi: Cho dung dịch BaCl₂ vào dung dịch chứa chất X, thấy có kết tủa. Lọc lấy kết tủa, sau đó thêm dung dịch HCl vào, thấy kết tủa không tan. X là chất nào?
- A. Na₂SO₄
- B. Na₂CO₃
- C. Na₂SO₃
- D. NaHSO₃
Đáp án đúng là A. Na₂SO₄. Hiện tượng “BaCl2 có kết tủa không tan khi thêm HCl” chỉ xảy ra khi X chứa ion sunfat: Ba²⁺ kết hợp SO₄²⁻ tạo kết tủa BaSO₄ trắng bền, không bị HCl hòa tan, khớp đúng mọi dữ kiện của đề.

Vì sao Na₂SO₄ là đáp án đúng?
Đề bài cung cấp hai dữ kiện nối tiếp nhau. Thứ nhất, BaCl₂ phản ứng với chất X tạo kết tủa, chứng tỏ X chứa anion kết hợp được với Ba²⁺ thành muối không tan. Thứ hai, kết tủa sau khi lọc ra không tan trong HCl, nghĩa là kết tủa bền với axit. Chất duy nhất trong bốn phương án thỏa mãn đồng thời hai điều kiện này là Na₂SO₄:
BaCl₂ + Na₂SO₄ → BaSO₄↓ + 2NaCl
BaSO₄ là kết tủa trắng, không tan trong nước và cũng không tan trong axit mạnh như HCl. Nguyên do là phản ứng giữa BaSO₄ và HCl không tạo ra chất khí hay chất điện ly yếu nào để phản ứng xảy ra, nên kết tủa giữ nguyên vẹn. Nhờ đó, cả hai hiện tượng của đề đều được giải thích trọn vẹn: có kết tủa ở bước cho BaCl₂, kết tủa vẫn không tan ở bước thêm HCl. Đây cũng chính là phản ứng chuẩn dùng để nhận biết ion sunfat (SO₄²⁻) trong phòng thí nghiệm.
Vì sao các phương án B, C, D sai?
B. Na₂CO₃: BaCl₂ + Na₂CO₃ → BaCO₃↓ + 2NaCl. Có kết tủa trắng BaCO₃ ở bước một, nhưng khi thêm axit: BaCO₃ + 2HCl → BaCl₂ + H₂O + CO₂↑, kết tủa tan dần và sủi khí CO₂ — trái với dữ kiện “kết tủa không tan”.
C. Na₂SO₃: BaCl₂ + Na₂SO₃ → BaSO₃↓ + 2NaCl. Tương tự, BaSO₃ + 2HCl → BaCl₂ + H₂O + SO₂↑, kết tủa tan và thoát ra khí SO₂ có mùi hắc — không phù hợp với đề.
D. NaHSO₃: đây là muối axit; ion HSO₃⁻ kết hợp với Ba²⁺ tạo muối Ba(HSO₃)₂ tan trong nước, nên hỗn hợp không xuất hiện kết tủa ngay từ bước cho BaCl₂ — sai ở chính dữ kiện đầu tiên, chưa cần xét đến bước thêm HCl.
B và C là hai phương án dễ nhầm nhất vì cả hai đều tạo kết tủa trắng với BaCl₂, trông giống hệt BaSO₄. Chỉ có bước thêm HCl mới phân biệt được nhóm này với sunfat, vì vậy phải đọc hết đề trước khi chọn.
Hệ thống kiến thức liên quan
Dạng bài xoay quanh câu hỏi “BaCl2 có kết tủa không” quy về hai tính chất cốt lõi của hợp chất bari, cần nắm chắc trước khi làm bài:
- Ion Ba²⁺ tạo kết tủa với nhiều anion: SO₄²⁻ (BaSO₄), CO₃²⁻ (BaCO₃), SO₃²⁻ (BaSO₃) — cả ba đều là kết tủa trắng, khó phân biệt bằng mắt thường.
- Tính tan trong HCl chia bốn kết tủa trên thành hai nhóm: BaCO₃ và BaSO₃ tan vì phản ứng tạo khí CO₂, SO₂ thoát ra; riêng BaSO₄ không tan vì không tạo được sản phẩm khí hay chất điện ly yếu.
- Muối axit như NaHSO₃ thường không tạo kết tủa với BaCl₂ vì muối bari tương ứng (Ba(HSO₃)₂) tan tốt trong nước.
Cách kiểm tra an toàn nhất khi làm bài: viết đầy đủ phương trình phản ứng giữa BaCl₂ với từng chất ở bốn phương án, rồi đối chiếu từng hiện tượng (có kết tủa, kết tủa có tan trong HCl hay không) với dữ kiện đề trước khi kết luận.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh
Ghi nhớ quy tắc ngắn: kết tủa tan trong HCl là kết tủa của gốc muối axit yếu (CO₃²⁻, SO₃²⁻) vì thoát khí; kết tủa không tan trong HCl thường gặp là BaSO₄ và AgCl. Gặp đề có cụm “kết tủa không tan trong HCl” thì nghĩ ngay muối sunfat và quét các phương án để tìm ion SO₄²⁻. Ngược lại, đề ghi “kết tủa tan, thoát khí” thì loại sunfat và hướng tới cacbonat hoặc sunfit. Bẫy phổ biến của dạng này: thí sinh chỉ đọc nửa đề, thấy “có kết tủa” là chọn ngay Na₂CO₃ hoặc Na₂SO₃ mà bỏ sót cụm “kết tủa không tan” đứng sau — đây chính là chi tiết quyết định đáp án.

Bài viết liên quan: