Mệnh đề đảo là gì? Đáp án và giải thích chi tiết từng phương án

Câu hỏi: Trong các mệnh đề sau, mệnh đề nào có mệnh đề đảo là định lý?

  • A. Nếu một tam giác là tam giác vuông thì đường trung tuyến tới cạnh huyền bằng nửa cạnh ấy.
  • B. Nếu một số tự nhiên tận cùng bằng 0 thì số đó chia hết cho 5.
  • C. Nếu một tứ giác là hình thoi thì tứ giác đó có hai đường chéo vuông góc với nhau.
  • D. Nếu một tứ giác là hình chữ nhật thì tứ giác đó có hai đường chéo bằng nhau.

Câu hỏi thứ hai: Mệnh đề nào sau đây có mệnh đề đảo đúng?

  • A. Hai góc đối đỉnh thì bằng nhau.
  • B. Nếu một số chia hết cho 6 thì cũng chia hết cho 3.
  • C. Nếu một phương trình bậc hai có biệt thức Δ âm thì phương trình đó vô nghiệm.
  • D. Nếu a = b thì a² = b².

Đáp án đúng là A (câu thứ nhất) và C (câu thứ hai). Cả hai câu cùng kiểm tra kiến thức mệnh đề đảo là gì: mệnh đề đảo thu được bằng cách hoán đổi giả thiết và kết luận, và nó chỉ là định lý khi luôn đúng trong mọi trường hợp. Mệnh đề đảo của phương án A (đường trung tuyến bằng nửa cạnh thì tam giác vuông) và của phương án C (phương trình bậc hai vô nghiệm thì Δ âm) đều đúng trọn vẹn.

Đề bài trắc nghiệm về mệnh đề đảo của tam giác vuông, hình thoi, hình chữ nhật và phương trình bậc hai

Vì sao câu thứ nhất chọn phương án A

Mệnh đề A phát biểu chiều xuôi: tam giác vuông thì trung tuyến tới cạnh huyền bằng nửa cạnh huyền. Mệnh đề đảo của nó là: “Nếu đường trung tuyến tới một cạnh của tam giác bằng nửa cạnh ấy thì tam giác đó là tam giác vuông” (cạnh ấy chính là cạnh huyền).

Đây là tính chất chuẩn trong chương trình hình học: tam giác vuông khi và chỉ khi trung tuyến ứng với cạnh huyền bằng nửa cạnh huyền. Chiều đảo đúng với mọi tam giác, không có ngoại lệ, nên mệnh đề đảo này là một định lý — thỏa mãn đúng yêu cầu của đề bài.

Vì sao câu thứ hai chọn phương án C

Mệnh đề C phát biểu: nếu phương trình bậc hai có Δ âm thì phương trình vô nghiệm. Mệnh đề đảo là: “Nếu một phương trình bậc hai vô nghiệm thì biệt thức Δ của nó âm.”

Với phương trình bậc hai ax² + bx + c = 0 (a ≠ 0), đặt Δ = b² − 4ac. Khi đó: Δ > 0 thì phương trình có hai nghiệm phân biệt, Δ = 0 thì có nghiệm kép, Δ < 0 thì vô nghiệm. Ba trường hợp này phủ kín mọi khả năng, nên một phương trình bậc hai mà vô nghiệm thì buộc phải rơi vào trường hợp Δ âm. Mệnh đề đảo của C luôn đúng.

Cần lưu ý điều kiện a ≠ 0: chỉ khi phương trình thực sự là bậc hai thì Δ mới quyết định số nghiệm, giả thiết này đã có sẵn trong phát biểu “phương trình bậc hai” của đề.

Vì sao các phương án còn lại sai

Ở câu thứ nhất, xét mệnh đề đảo của từng phương án:

  • B đảo: “Nếu một số tự nhiên chia hết cho 5 thì số đó tận cùng bằng 0.” Sai, vì số tận cùng bằng 5 như 5, 15, 125… cũng chia hết cho 5 mà không tận cùng bằng 0.
  • C đảo: “Nếu một tứ giác có hai đường chéo vuông góc với nhau thì tứ giác đó là hình thoi.” Sai, vì để là hình thoi, hai đường chéo ngoài vuông góc còn phải cắt nhau tại trung điểm của mỗi đường; một tứ giác có đường chéo vuông góc nhưng cắt nhau lệch trung điểm thì không phải hình thoi.
  • D đảo: “Nếu một tứ giác có hai đường chéo bằng nhau thì tứ giác đó là hình chữ nhật.” Sai, vì hình thang cân cũng có hai đường chéo bằng nhau nhưng không phải hình chữ nhật.

Ở câu thứ hai, mệnh đề đảo của các phương án còn lại đều có phản ví dụ:

  • A đảo: “Hai góc bằng nhau thì chúng là hai góc đối đỉnh.” Sai, hai góc 30° ở hai vị trí bất kỳ đều bằng nhau nhưng không đối đỉnh.
  • B đảo: “Nếu một số chia hết cho 3 thì nó cũng chia hết cho 6.” Sai, số 9 chia hết cho 3 nhưng là số lẻ nên không chia hết cho 6.
  • D đảo: “Nếu a² = b² thì a = b.” Sai, vì a² = b² chỉ suy ra a = b hoặc a = −b; phản ví dụ a = 1, b = −1.

Hai phương án D dễ nhầm nhất: “đường chéo bằng nhau” gắn liền với hình chữ nhật nhưng chỉ là điều kiện cần chứ chưa đủ; còn a = b ⇒ a² = b² đúng chiều xuôi khiến nhiều người tin nhầm chiều đảo cũng đúng.

Mệnh đề đảo là gì và khi nào được coi là định lý

Cho mệnh đề “Nếu P thì Q”, mệnh đề đảo là “Nếu Q thì P”, tạo bằng cách hoán đổi giả thiết P và kết luận Q cho nhau. Đây là thao tác thuần túy về hình thức, còn tính đúng sai của hai mệnh đề thì độc lập với nhau.

Một mệnh đề đúng chưa chắc mệnh đề đảo của nó đúng, nên với mỗi định lý phải kiểm tra riêng chiều đảo. Khi mệnh đề đảo cũng đúng, nó trở thành một định lý mới, và khi cả hai chiều đều đúng thì P là điều kiện cần và đủ của Q, ký hiệu P ⇔ Q. Ví dụ trong bài: “Hai góc đối đỉnh thì bằng nhau” đúng nhưng đảo không luôn đúng, nên hai tính chất này chỉ quan hệ một chiều; ngược lại, “tam giác vuông” và “trung tuyến tới cạnh huyền bằng nửa cạnh huyền” đúng cả hai chiều nên là quan hệ cần và đủ.

Mẹo nhận diện nhanh dạng bài mệnh đề đảo

Viết mệnh đề đảo bằng cách đổi chỗ hai vế “Nếu…” và “thì…”. Sau đó áp dụng quy tắc bất đối xứng: để bác bỏ mệnh đề đảo chỉ cần tìm đúng một phản ví dụ; còn để khẳng định mệnh đề đảo là định lý thì nó phải đúng trong mọi trường hợp, không chứng minh bằng vài ví dụ cụ thể được.

Nên ghi sẵn các cặp kiến thức hay xuất hiện trong dạng này: chia hết cho 5 tương đương tận cùng bằng 0 hoặc 5; chia hết cho 6 tương đương chia hết cho cả 2 và 3; a² = b² suy ra a = b hoặc a = −b; hình thang cân có hai đường chéo bằng nhưng không phải hình chữ nhật. Khi làm bài, cảnh giác với phương án có mệnh đề xuôi quen thuộc và đúng — đó chính là chỗ đề bẫy, vì chiều xuôi đúng không kéo theo chiều đảo đúng.