Bảo quản natri: ngâm trong dầu hỏa hay cồn? Đáp án chi tiết

Câu hỏi: Xét tính đúng/sai của các nhận định sau về natri và kim loại kiềm:

  • a) Để bảo quản kim loại Na cần ngâm Na trong cồn tinh khiết.
  • b) Na₂O tan trong nước tạo dung dịch trong suốt và thoát ra khí H₂.
  • c) Phương pháp chung để điều chế kim loại kiềm là điện phân dung dịch.
  • d) Thứ tự tính khử giảm dần của các kim loại kiềm là: Cs, Rb, K, Na, Li.

Đáp án đúng là: a) Sai, b) Sai, c) Sai, d) Đúng. Natri là kim loại kiềm rất hoạt động, phản ứng được cả với nước lẫn rượu, vì vậy để bảo quản natri người ta phải ngâm natri trong dầu hỏa hoặc parafin lỏng. Ba nhận định a, b, c sai lần lượt do nhầm chất bảo quản, nhầm nguồn gốc khí H₂ và nhầm dạng chất điện phân; chỉ nhận định d) nêu đúng chiều tính khử của nhóm kim loại kiềm.

Đề bài nhận định đúng sai về bảo quản kim loại Na, Na₂O tan trong nước, điện phân điều chế kim loại kiềm và thứ tự tính khử

Vì sao nhận định d) đúng?

Nhận định d) đúng vì tính khử của kim loại kiềm tăng dần từ Li đến Cs, nên chiều ngược lại Cs, Rb, K, Na, Li chính là chiều tính khử giảm dần. Trong nhóm IA, bán kính nguyên tử tăng dần theo thứ tự Li, Na, K, Rb, Cs; electron ngoài cùng vì thế ngày càng xa hạt nhân và bị giữ lại yếu hơn, nên nguyên tử càng dễ mất electron, tính khử càng mạnh. Kết luận: thứ tự tính khử giảm dần là Cs > Rb > K > Na > Li, trùng khớp với nhận định d).

Vì sao các nhận định a), b), c) sai?

Nhận định a) sai: cồn vẫn phản ứng với Na

Na phản ứng mạnh với nước và với oxi trong không khí nên không thể để hở ngoài trời. Tuy nhiên, cồn (rượu etylic) không phải chất lỏng trơ đối với Na: cồn vẫn phản ứng chậm với Na tạo natri etoxit và khí hiđro (2C₂H₅OH + 2Na → 2C₂H₅ONa + H₂↑), làm hao mòn mẫu Na và mất tác dụng bảo quản. Vì vậy để bảo quản natri người ta phải ngâm natri trong dầu hỏa hoặc parafin lỏng — môi trường không phản ứng với Na, đồng thời ngăn cách Na khỏi không khí và hơi nước.

Nhận định b) sai: Na₂O tan trong nước không sinh ra khí H₂

Na₂O là oxit bazơ, tan trong nước theo phương trình Na₂O + H₂O → 2NaOH, tạo dung dịch NaOH trong suốt. Chi tiết “dung dịch trong suốt” của nhận định là đúng, nhưng phản ứng này không thoát ra khí nào. Khí H₂ chỉ xuất hiện khi chính kim loại Na đẩy hiđro ra khỏi nước: 2Na + 2H₂O → 2NaOH + H₂↑. Nhầm Na₂O với Na kim loại chính là nguồn gốc lỗi của câu này.

Nhận định c) sai: phải điện phân muối nóng chảy, không phải dung dịch

Kim loại kiềm có tính khử rất mạnh nên luôn tồn tại ở dạng hợp chất; phương pháp chung để điều chế chúng là điện phân muối nóng chảy, ví dụ điện phân NaCl nóng chảy thu Na ở catot và Cl₂ ở anot. Nếu điện phân dung dịch, tại catot xảy ra sự cạnh tranh giữa quá trình khử ion kim loại kiềm và quá trình khử nước: chủ yếu nước bị khử thành H₂ chứ không phải ion Na⁺ trở thành Na, nên sản phẩm thu được là dung dịch NaOH chứ không phải kim loại. Trong ba nhận định sai, a) là bẫy dễ gặp nhất, vì nhiều bạn tưởng “cồn tinh khiết” trơ với Na, quên rằng phân tử cồn vẫn có nhóm −OH chứa hiđro linh động phản ứng được với kim loại kiềm.

Hệ thống kiến thức về kim loại kiềm

  • Các kim loại kiềm (Li, Na, K, Rb, Cs) có một electron hóa trị nên rất dễ mất electron; tính khử và tính hoạt động hóa học rất mạnh, tăng dần từ Li đến Cs theo chiều bán kính nguyên tử tăng.
  • Do phản ứng với nước, oxi và cả rượu, Na phải được bảo quản ngập hoàn toàn trong dầu hỏa hoặc parafin lỏng; tuyệt đối không ngâm trong nước, cồn hay để tiếp xúc không khí.
  • Na₂O là oxit bazơ: tác dụng với nước chỉ tạo dung dịch bazơ mạnh NaOH, không có khí sinh ra; chỉ kim loại Na mới đẩy hiđro khỏi nước tạo khí H₂.
  • Điều chế kim loại kiềm bằng điện phân muối nóng chảy; còn điện phân dung dịch muối clorua bão hòa dùng để điều chế NaOH, Cl₂ và H₂, không thu được kim loại kiềm.

Mẹo ghi nhớ nhanh

Ghi bốn câu ngắn là xử lý trọn dạng đề này. “Kim loại kiềm ngủ trong dầu”: nước, cồn đều chứa hiđro linh động phản ứng được với Na, chỉ dầu hỏa và parafin lỏng là trơ. “Oxit với nước ra bazơ, kim loại với nước ra bazơ thêm khí”: phân biệt nhanh nguồn khí H₂. “Nóng chảy ra kim loại, dung dịch ra bazơ”: nhớ đúng trạng thái chất điện phân khi điều chế. Cuối cùng, tính khử nhóm IA tăng dần theo chiều mũi tên chỉ xuống dưới trong bảng tuần hoàn, nên Cs khử mạnh nhất và dãy Cs, Rb, K, Na, Li là chiều giảm dần.