Câu hỏi: Người lập Duy Tân hội, sang Nhật cầu viện và phát động phong trào Đông Du là ai?
- A. Phan Bội Châu
- B. Vua Quang Trung
- C. Vua Gia Long
- D. Vua Minh Mạng
Đáp án đúng là A. Phan Bội Châu. Ông là người sáng lập Duy Tân hội, trực tiếp sang Nhật Bản cầu viện và phát động phong trào Đông Du nhằm tìm con đường cứu nước, đưa Việt Nam thoát khỏi ách đô hộ của thực dân Pháp. Ba phương án còn lại đều là các vị vua sống và trị vì trước thời kỳ Pháp xâm lược nên không thể liên quan đến các hoạt động này.
Vì sao đáp án đúng là Phan Bội Châu?
Cả ba dấu hiệu nêu trong đề — lập Duy Tân hội, sang Nhật cầu viện, phát động phong trào Đông Du — đều quy về một nhân vật duy nhất: Phan Bội Châu (1867–1940), nhà yêu nước tiêu biểu của khuynh hướng bạo động đầu thế kỷ XX.
Năm 1905, Phan Bội Châu sang Nhật Bản để tìm chỗ dựa bên ngoài cho sự nghiệp đánh Pháp, đồng thời bắt đầu tổ chức phong trào Đông Du (1905–1908): động viên thanh niên Việt Nam sang Nhật học văn hóa, khoa học kỹ thuật hiện đại và quân sự, chờ thời cơ về nước lật đổ ách cai trị của thực dân. Năm 1906, ông cùng các chí sĩ lập Duy Tân hội, tổ chức yêu nước mang đường lối giành độc lập dân tộc. Như vậy, ba sự kiện trong đề khớp hoàn toàn với một nhân vật: Duy Tân hội là tổ chức do ông lập nên, Nhật Bản là nơi ông đến cầu viện, Đông Du là phong trào do ông phát động.
Vì sao các vua Quang Trung, Gia Long, Minh Mạng không phải đáp án?
Ba phương án B, C, D đều sai về mốc thời gian: cả ba vị vua này đều mất trước khi thực dân Pháp nổ súng xâm lược Việt Nam năm 1858, trong khi Duy Tân hội và phong trào Đông Du diễn ra đầu thế kỷ XX.
B. Vua Quang Trung: Nguyễn Huệ là vị vua anh hùng với chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa năm 1789, nhưng ông mất năm 1792, tức hơn 60 năm trước khi Pháp xâm lược. Đây là phương án dễ nhầm nhất, vì học sinh thường liên tưởng đến hình ảnh vị vua anh hùng chống ngoại xâm, nhưng chỉ cần kiểm tra mốc thời gian là loại được ngay.
C. Vua Gia Long: Vua Gia Long (Nguyễn Ánh) là người khai sáng triều Nguyễn năm 1802 và mất năm 1820. Thời đại của ông nằm hoàn toàn trước thời kỳ Pháp đô hộ, nên không thể có hoạt động cầu viện Nhật Bản hay đưa thanh niên ra nước ngoài học tập.
D. Vua Minh Mạng: Vua Minh Mạng trị vì từ 1820 đến 1841, vẫn thuộc nửa đầu thế kỷ XIX. Phong trào Đông Du bùng nổ năm 1905, tức hơn 60 năm sau khi ông mất, nên phương án này sai rõ ràng nhất về khoảng cách thời gian.
Hệ thống kiến thức về phong trào Đông Du
Phong trào Đông Du ra đời trong bối cảnh Việt Nam bị thực dân Pháp đô hộ, còn các phong trào yêu nước cuối thế kỷ XIX lần lượt thất bại. Chiến thắng của Nhật Bản trước đế quốc Nga trong chiến tranh Nhat–Nga (1904–1905) cùng công cuộc Duy tân Minh Trị khiến nhiều chí sĩ Việt Nam nhìn nhận Nhật là tấm gương và chỗ dựa để đánh Pháp. Các nội dung chính của phong trào gồm:
- Gửi thanh niên Việt Nam sang Nhật Bản học văn hóa, khoa học kỹ thuật hiện đại và nghệ thuật quân sự.
- Tìm kiếm sự giúp đỡ của Nhật Bản với hy vọng dùng lực lượng được rèn luyện đó để lật đổ ách cai trị của thực dân Pháp.
- Chuẩn bị nhân lực và khuynh hướng tư tưởng cho các phong trào cứu nước về sau.
Phong trào chấm dứt khi Nhật Bản ký hiệp ước với Pháp (1908) và trục xuất lưu học sinh Việt Nam, khiến kế hoạch cầu viện tan vỡ. Dù thất bại, Đông Du đã góp phần thức tỉnh tinh thần dân tộc và huấn luyện một thế hệ thanh niên yêu nước cho cách mạng Việt Nam sau này.
Mẹo ghi nhớ nhanh
Bộ ba “Duy Tân hội – Nhật Bản – Đông Du” luôn đi kèm tên Phan Bội Châu. Có thể nhớ ngắn gọn: “Châu sang Nhật”, vì cả chữ lẫn sự việc đều khớp với hành trình của ông.
Một cặp dễ nhầm trong đề thi là Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh: Phan Bội Châu chủ trương bạo động, cầu viện Nhật, phát động Đông Du; Phan Châu Trinh chủ trương cải cách ôn hòa, dựa vào Pháp để khai dân trí, gắn với phong trào Duy Tân trong nước năm 1906 ở Trung Kỳ. Hai nhân vật cùng hoạt động đầu thế kỷ XX và cùng gắn với chữ “Duy Tân” nên hay bị ra đề nhằm gây nhiễu.
Cách loại nhanh ba vị vua: Quang Trung mất 1792, Gia Long mất 1820, Minh Mạng mất 1841 — cả ba đều mất trước năm 1858, nên mọi phong trào chống Pháp cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX đều không thể thuộc về các vị vua này.
Bài viết liên quan: