Câu hỏi: Đại lượng đặc trưng cho mức độ nhanh hay chậm của chuyển động gọi là:
- A. tốc độ.
- B. quãng đường đi được.
- C. thời gian chuyển động.
- D. độ dịch chuyển.
Đáp án đúng là A. tốc độ. Tốc độ là đại lượng đặc trưng cho mức độ nhanh hay chậm của chuyển động, được tính bằng quãng đường đi được trong một đơn vị thời gian. Quãng đường, thời gian hay độ dịch chuyển khi đứng riêng lẻ đều không cho biết vật di chuyển nhanh hay chậm.
Vì sao tốc độ là đáp án đúng?
Theo định nghĩa trong chương trình Vật lí, tốc độ cho biết mức độ nhanh hay chậm của chuyển động và được xác định bằng quãng đường đi được trong một đơn vị thời gian: v = s/t, với đơn vị thường dùng là m/s hoặc km/h. Chính vì gộp đồng thời hai thông tin là quãng đường và thời gian nên tốc độ mới so sánh được mức độ nhanh chậm giữa các vật. Ví dụ: một người đi bộ và một ô tô cùng đến điểm cách 30 km, người đi bộ mất 6 giờ còn ô tô chỉ mất nửa giờ; quãng đường bằng nhau mà thời gian khác nhau thì mức độ nhanh chậm khác nhau, và tốc độ (5 km/h so với 60 km/h) chính là đại lượng phản ánh điều đó.
Vì sao các phương án B, C, D sai?
B. quãng đường đi được chỉ cho biết vật đã di chuyển được bao xa, không cho biết trong bao lâu; cùng đi 100 km nhưng xe này mất 1 giờ, xe kia mất 2 giờ thì nhanh chậm khác hẳn nhau. C. thời gian chuyển động cũng chỉ mô tả chuyển động diễn ra bao lâu; thiếu quãng đường thì không thể kết luận vật đi nhanh hay chậm. D. độ dịch chuyển là đại lượng vectơ nối từ vị trí đầu đến vị trí cuối, đặc trưng cho sự thay đổi vị trí của vật chứ không phải mức độ nhanh chậm; đây là phương án dễ nhầm nhất vì tên gọi có chứa chữ “dịch chuyển”, nhưng bản chất hoàn toàn khác tốc độ.
Câu 36: Khi nào vận tốc và tốc độ có độ lớn bằng nhau?
Đề bài liên quan: Trường hợp nào sau đây vận tốc và tốc độ có độ lớn bằng nhau?
- A. Vật chuyển động thẳng theo một chiều không đổi.
- B. Vật chuyển động thẳng.
- C. Vật chuyển động theo một chiều.
- D. Luôn luôn bằng nhau về độ lớn.
Đáp án đúng là A. Vật chuyển động thẳng theo một chiều không đổi. Vận tốc là đại lượng vectơ, gồm cả độ lớn và hướng; tốc độ là đại lượng vô hướng, chỉ có độ lớn. Khi vật chuyển động thẳng theo một chiều không đổi thì hướng của vận tốc không thay đổi, lúc này độ lớn của vận tốc trùng với giá trị tốc độ.
Các phương án còn lại sai vì: B thiếu điều kiện “một chiều không đổi” — vật vẫn có thể đi lại trên đường thẳng (ví dụ ném quả bóng theo phương thẳng đứng lên rồi rơi xuống) khiến hướng vận tốc đổi chiều; C thiếu điều kiện “thẳng” — vật chuyển động theo một chiều trên quỹ đạo cong thì hướng vận tốc thay đổi liên tục theo tiếp tuyến; D khẳng định quá vội vì hai đại lượng này chỉ bằng nhau về độ lớn khi hướng chuyển động không đổi, không phải trong mọi trường hợp.
Câu 37: Phát biểu nào không đúng về chuyển động thẳng đều?
Đề bài liên quan: Trong các phát biểu dưới đây, phát biểu nào không đúng?
- A. Quỹ đạo của chuyển động thẳng đều là đường thẳng.
- B. Tốc độ trung bình của chuyển động thẳng đều trên mọi đoạn đường là như nhau.
- C. Trong chuyển động thẳng đều, quãng đường đi được của vật tỉ lệ thuận với khoảng thời gian chuyển động.
- D. Chuyển động đi lại của một pit-tông trong xi lanh là chuyển động thẳng đều.
Đáp án đúng là D. Chuyển động thẳng đều là chuyển động có quỹ đạo là đường thẳng và tốc độ không đổi theo thời gian. Pit-tông đi lại trong xi lanh tuy có quỹ đạo thẳng nhưng chuyển động có lúc nhanh, lúc chậm, dừng và đảo chiều ở hai đầu hành trình — tốc độ thay đổi liên tục nên không phải là chuyển động thẳng đều.
Ba phát biểu còn lại đều đúng: A nêu đúng đặc điểm quỹ đạo của chuyển động thẳng đều; B đúng vì tốc độ không đổi nên tốc độ trung bình tính trên bất kỳ đoạn đường nào cũng bằng nhau và bằng đúng giá trị tốc độ đó; C đúng vì từ s = v·t với v không đổi, quãng đường tỉ lệ thuận với thời gian chuyển động.
Hệ thống kiến thức liên quan
- Tốc độ: đại lượng vô hướng, đặc trưng cho mức độ nhanh hay chậm của chuyển động, bằng quãng đường đi được trong một đơn vị thời gian.
- Vận tốc: đại lượng vectơ, có độ lớn và hướng; độ lớn vận tốc bằng tốc độ khi vật chuyển động thẳng theo một chiều không đổi.
- Chuyển động thẳng đều: quỹ đạo là đường thẳng và tốc độ tức thời không đổi theo thời gian; do đó quãng đường tỉ lệ thuận với thời gian và tốc độ trung bình trên mọi đoạn đường như nhau.
- Điểm dễ nhầm: quỹ đạo thẳng chưa chắc đã là chuyển động thẳng đều; phải thêm điều kiện tốc độ không đổi, như ví dụ về pit-tông trong xi lanh.
Mẹo ghi nhớ và nhận diện nhanh
Nhớ ngắn gọn: “nhanh hay chậm hỏi tốc độ, hướng đi hỏi vận tốc”. Khi gặp các phương án chỉ nêu một đại lượng đơn lẻ (quãng đường, thời gian, độ dịch chuyển), hãy kiểm tra xem nó đã gộp đủ cả quãng đường lẫn thời gian chưa — nếu chưa thì không thể đặc trưng cho mức độ nhanh chậm. Với câu hỏi “phát biểu nào không đúng“, ưu tiên soi các phát biểu mang ví dụ cụ thể hoặc từ ngữ tuyệt đối (“luôn luôn”, “mọi”) trước. Với dạng so sánh vận tốc và tốc độ, luôn kiểm tra đủ hai điều kiện: chuyển động thẳng và theo một chiều không đổi.
Bài viết liên quan: