Câu hỏi: a. Công thức: Nêu công thức tính cân bằng ẩm (mm). Lưu ý: phải có dấu + hoặc dấu – phía trước kết quả. b. Bài tập: Cho bảng số liệu lượng mưa và lượng bốc hơi của Hà Nội, Huế, TP. Hồ Chí Minh (như hình dưới), hãy tính cân bằng ẩm của từng địa phương.
Đáp án: Hà Nội: +678 mm; Huế: +1686 mm; TP. Hồ Chí Minh: +245 mm. Ba kết quả đều mang dấu + vì tại cả ba địa phương, lượng mưa đều lớn hơn lượng bốc hơi. Đây là kết quả áp dụng trực tiếp công thức tính cân bằng ẩm vào bảng số liệu cho trước.
Giải thích chi tiết cách tính cân bằng ẩm
Cả ba địa phương đều có cân bằng ẩm dương, nghĩa là lượng nước nhận về từ mưa nhiều hơn lượng nước mất đi do bốc hơi. Cách làm gồm ba bước:
- Áp dụng công thức: Cân bằng ẩm = Lượng mưa – Lượng bốc hơi (mm). Hai đại lượng phải cùng đơn vị mm.
- Lần lượt lấy lượng mưa trừ lượng bốc hơi của từng địa phương theo từng cột trong bảng.
- Ghi kết quả kèm dấu + hoặc dấu – phía trước số liệu, giữ nguyên đơn vị mm.
Thay số từ bảng số liệu trong bài:
- Hà Nội: 1676 – 998 = +678 (mm)
- Huế: 2868 – 1182 = +1686 (mm)
- TP. Hồ Chí Minh: 1931 – 1686 = +245 (mm)
Cả ba phép trừ đều cho kết quả dương nên cả ba đáp số đều viết dấu +. Nếu đảo chiều trừ (lấy lượng bốc hơi trừ lượng mưa), kết quả sẽ thành số âm và sai hoàn toàn ý nghĩa khoa học của chỉ tiêu.
Vì sao dấu + hoặc dấu – bắt buộc phải có trước kết quả
Dấu trước kết quả chính là thông tin quan trọng nhất của cân bằng ẩm, vì nó cho biết tình trạng nước của địa phương đó thuộc một trong ba trường hợp:
- Kết quả dương (+): lượng mưa lớn hơn lượng bốc hơi, địa phương dư thừa nước.
- Kết quả âm (-): lượng mưa nhỏ hơn lượng bốc hơi, địa phương thiếu hụt nước, dễ khô hạn.
- Kết quả bằng 0: lượng mưa và lượng bốc hơi cân bằng nhau.
Trong bài này, Hà Nội, Huế và TP. Hồ Chí Minh đều dư thừa nước nhưng mức độ khác nhau: Huế dư thừa nhiều nhất (+1686 mm), TP. Hồ Chí Minh ít nhất (+245 mm). Nếu chỉ ghi “678 mm” mà bỏ dấu +, bài làm mất một nửa thông tin, vì người đọc không biết địa phương thừa nước hay thiếu nước.
Hệ thống kiến thức về cân bằng ẩm
Cân bằng ẩm là chỉ tiêu trong khí tượng, thủy văn, phản ánh sự chênh lệch giữa lượng nước nhận được (chủ yếu từ mưa) và lượng nước mất đi (chủ yếu do bốc hơi). Công thức Cân bằng ẩm = Lượng mưa – Lượng bốc hơi thể hiện trực tiếp mối quan hệ đó. Dựa vào kết quả, người ta đánh giá được tài nguyên nước của một vùng: vùng cân bằng ẩm dương thường có nguồn nước mặt dồi dào, thuận lợi cho canh tác và sinh hoạt; vùng cân bằng ẩm âm thường phải đối mặt với hạn hán, thiếu nước cho sản xuất. Đây là dạng bài tập xử lý số liệu thường gặp khi học về tài nguyên nước trong chương trình Địa lí phổ thông, giúp rèn luyện kỹ năng phân tích và xử lý dữ liệu.
Mẹo ghi nhớ và nhận diện nhanh
Thuộc công thức bằng cụm “mưa trừ hơi”: số liệu cột lượng mưa luôn đứng trước, cột lượng bốc hơi đứng sau, tuyệt đối không đảo vị trí. Khi thấy đề cho bảng số liệu gồm lượng mưa và lượng bốc hơi (mm) rồi yêu cầu tính cân bằng ẩm, chỉ cần trừ theo từng cột của từng địa phương. Luôn viết dấu + ngay cả khi kết quả dương vì đây là yêu cầu bắt buộc của dạng bài. Sau khi tính xong, kiểm tra lại bằng logic: địa phương có lượng mưa lớn hơn lượng bốc hơi thì kết quả nhất thiết phải dương.
Bài viết liên quan: