Câu hỏi: Đất liền nước ta nằm hoàn toàn trong vùng nội chí tuyến bán cầu Bắc nên có:
- A. khoáng sản đa dạng.
- B. số giờ nắng nhiều.
- C. nhiều sông ngòi nhỏ.
- D. nhiều loại thổ nhưỡng.
Đáp án đúng là B. số giờ nắng nhiều. Vì đất liền nước ta nằm trọn trong vùng nội chí tuyến bán cầu Bắc nên quanh năm nhận được lượng bức xạ Mặt Trời lớn, góc chiếu sáng cao, nền nhiệt ổn định và nắng nhiều. Đây là hệ quả trực tiếp và bao trùm nhất của vị trí vĩ độ; các đặc điểm ở ba phương án còn lại tuy đúng với thực tế Việt Nam nhưng do nhóm nhân tố khác tạo nên.
Vì sao đáp án B đúng?
Đất liền Việt Nam trải dài từ vĩ tuyến 8°34’B ở cực Nam đến 23°23’B ở cực Bắc, tức nằm trọn giữa hai chí tuyến, còn phía Bắc vẫn không vượt quá chí tuyến Bắc (23°27’B). Định nghĩa chuẩn: vùng nội chí tuyến là dải địa lý nằm giữa hai chí tuyến Bắc và Nam, nơi Mặt Trời quanh năm ở vị trí cao trên đường chân trời.
Vì nước ta nằm hoàn toàn trong vùng nội chí tuyến bán cầu Bắc nên góc nhập xạ của tia sáng Mặt Trời lớn, nhiều thời điểm trong năm gần như vuông góc với mặt đất; chênh lệch độ dài ngày – đêm giữa các mùa không đáng kể. Kết quả là tổng lượng bức xạ nhận được quanh năm lớn, nền nhiệt độ cao, số giờ nắng nhiều. Đây chính là nguyên nhân sâu xa làm nên kiểu khí hậu nóng ẩm, gió mùa đặc trưng của Việt Nam, khác hẳn các vùng ôn đới hay hàn đới.
Vì sao các phương án A, C, D sai?
Bẫy của câu này nằm ở chỗ cả ba phương án đều là đặc điểm có thật của tự nhiên Việt Nam, nhưng không phải là hệ quả trực tiếp của việc nằm trong vùng nội chí tuyến.
A. khoáng sản đa dạng: khoáng sản hình thành từ quá trình kiến tạo, hoạt động magma và trầm tích qua các kỳ địa chất, gắn với cấu trúc địa chất của lãnh thổ chứ không phụ thuộc vĩ độ. Phản ví dụ rõ ràng: Liên Bang Nga, Canada nằm ngoài vùng nội chí tuyến nhưng có trữ lượng khoáng sản rất lớn.
C. nhiều sông ngòi nhỏ: sông ngòi Việt Nam ngắn, dốc, nhiều hệ thống nhỏ là do lãnh thổ hẹp,地形 đồi núi chiếm phần lớn diện tích và chạy sát biển, cùng với chế độ mưa theo mùa. Châu thổ Amazon cũng nằm trọn trong vùng nội chí tuyến nhưng có hệ sông khổng lồ, chứng tỏ quy mô sông ngòi không do vị trí nội chí tuyến quyết định.
D. nhiều loại thổ nhưỡng: cần phân biệt kỹ – vị trí nhiệt đới ẩm tạo ra nhóm đất feralit đặc trưng, nhưng sự đa dạng nhiều loại đất là do địa hình thay đổi, đá mẹ khác nhau và thảm thực vật phong phú. Hơn nữa đây không phải hệ quả “bao trùm nhất” như yếu tố nắng và nhiệt, nên phương án này kém hơn B.
Hệ thống kiến thức liên quan
Câu hỏi kiểm tra mối liên hệ giữa vị trí vĩ độ và các thành tố tự nhiên. Để không nhầm lẫn, cần nhóm các nhân tố đúng vai trò chi phối:
- Vĩ độ (nội chí tuyến bán cầu Bắc): chi phối bức xạ, nhiệt độ, số giờ nắng, làm nền khí hậu nóng ẩm.
- Cấu trúc địa chất và kiến tạo: chi phối sự hình thành khoáng sản, tài nguyên.
- Địa hình hẹp, dốc, gần biển: chi phối mạng lưới sông ngòi ngắn, nhỏ, dốc.
- Đá mẹ, địa hình, sinh vật, khí hậu: chi phối sự hình thành và phân hóa các loại thổ nhưỡng.
Vị trí nội chí tuyến còn ảnh hưởng sâu tới kinh tế – xã hội: phát triển cây công nghiệp nhiệt đới, cây ăn quả, lúa nhiều vụ và du lịch biển đảo – những thế mạnh gắn trực tiếp với nhiệt độ cao, nắng nhiều.
Mẹo ghi nhớ và nhận diện nhanh
Nguyên tắc ngắn gọn: “vĩ độ chi phối nắng và nhiệt; địa chất chi phối khoáng sản; địa hình chi phối sông ngòi; đá mẹ và sinh vật chi phối đất đai”. Khi đề bài nhắc “nội chí tuyến”, “chí tuyến” hoặc “vĩ độ”, hãy tìm ngay phương án thuộc nhóm nhiệt độ, nắng, bức xạ và loại các phương án thuộc nhóm tài nguyên – sông ngòi – đất đai. Lưu ý thứ hai: phân biệt “đúng với thực tế Việt Nam” và “đúng với điều kiện đề hỏi” – câu hỏi dạng “nên có” đòi hỏi hệ quả trực tiếp của nguyên nhân được nêu, không chỉ là đặc điểm thật của đất nước.
Bài viết liên quan: