Câu hỏi: Nam Bộ có mưa nhiều vào mùa hạ không phải do tác động chủ yếu của yếu tố nào?
- A. Bão nhiệt đới.
- B. Gió mùa Tây Nam.
- C. Gió tây nam đầu mùa hạ.
- D. Dải hội tụ nhiệt đới.
Đáp án đúng là C. Gió tây nam đầu mùa hạ. Loại gió tây nam hoạt động vào đầu mùa hạ ở Nam Bộ là gió có nguồn gốc chí tuyến, tính chất khô và nóng, nên không phải nguyên nhân chủ yếu gây mưa. Mưa nhiều vào mùa hạ ở Nam Bộ do gió mùa Tây Nam ẩm, bão và dải hội tụ nhiệt đới.
Vì sao đáp án đúng là C. Gió tây nam đầu mùa hạ?
Đề bài hỏi yếu tố không phải nguyên nhân chủ yếu, nên phải tìm loại gió không mang lại mưa cho Nam Bộ. Vào thời kì đầu mùa hạ (khoảng tháng 5 – 6), Tín phong bán cầu Nam vượt xích đạo lên bán cầu Bắc và chuyển thành gió tây nam. Loại gió này có nguồn gốc từ vùng cận chí tuyến nên mang tính chất khô, nóng; khi hoạt động ở Nam Bộ và Nam Trung Bộ, nó gây nên hiện tượng khô nóng chứ không gây mưa lớn. Vì vậy, gió tây nam đầu mùa hạ không thể là tác nhân chủ yếu làm Nam Bộ có mưa nhiều vào mùa hạ.
Cần phân biệt rõ: gió tây nam đầu mùa hạ (khô nóng) khác với gió mùa Tây Nam (ẩm, gây mưa) — đây chính là điểm bẫy của câu hỏi, sẽ được làm rõ ở phần mẹo ghi nhớ.
Vì sao các phương án A, B, D không phải đáp án?
Ba phương án còn lại đều là nguyên nhân gây mưa thật sự cho Nam Bộ vào mùa hạ, nên không thể chọn:
- A. Bão nhiệt đới: bão hoạt động nhiều từ tháng 6 đến tháng 11, đổ bộ vào Nam Bộ và gây những đợt mưa to, diện rộng. Đây là tác nhân gây mưa rõ rệt, không phải đáp án.
- B. Gió mùa Tây Nam: đây là nguyên nhân chính tạo mùa mưa ở Nam Bộ. Gió thổi từ vịnh Bengal qua Biển Đông mang theo nhiều hơi nước, kết hợp với địa hình tạo mưa lớn, kéo dài từ khoảng tháng 5 đến tháng 10 – 11. Đây là phương án dễ nhầm nhất với C vì cùng là “gió tây nam”, nhưng tính chất hai loại gió khác hẳn nhau: một bên ẩm và gây mưa, một bên khô và gây nóng.
- D. Dải hội tụ nhiệt đới: dải hội tụ hoạt động mạnh vào mùa hạ, đi kèm các xoáy nghịch và bão, gây mưa lớn cho cả Nam Bộ lẫn miền Bắc. Đây cũng là tác nhân gây mưa chủ yếu, không phải đáp án.
Giải thích đáp án các câu hỏi liên quan (câu 10 – 15)
Câu 10. Nguyên nhân gây mưa lớn cho Nam Bộ và Tây Nguyên vào thời kì đầu mùa hạ là do ảnh hưởng của khối khí nào?
- A. cận chí tuyến bán cầu Bắc.
- B. Bắc Ấn Độ Dương.
- C. cận chí tuyến bán cầu Nam.
- D. lạnh phương Bắc.
Đáp án đúng là C. Khối khí cận chí tuyến bán cầu Nam. Đầu mùa hạ, khối khí này di chuyển lên phía Bắc, vượt xích đạo thành dòng tây nam; sau khi đi qua biển, khối khí mang thêm độ ẩm, vào đến Nam Bộ – Tây Nguyên gặp địa hình cao nguyên bị nâng lên cùng đối lưu mạnh nên gây mưa dông, mưa lớn. Phương án A sai vì khối khí cận chí tuyến bán cầu Bắc có nguồn gốc lục địa khô nóng, không gây mưa; phương án D sai vì khối khí lạnh phương Bắc chỉ hoạt động vào mùa đông và chủ yếu ảnh hưởng miền Bắc; phương án B gắn với gió mùa Tây Nam của giai đoạn giữa và cuối mùa hạ, không phải đặc trưng của mưa đầu mùa hạ.
Câu 11. Tác động của gió mùa Đông Bắc mạnh nhất ở vùng nào sau đây ở nước ta?
- A. Bắc Trung Bộ.
- B. Vùng núi cao Tây Bắc.
- C. Vùng núi Đông Bắc.
- D. Đồng bằng Bắc Bộ.
Đáp án đúng là D. Đồng bằng Bắc Bộ. Gió mùa Đông Bắc thổi từ áp cao Xibia theo hướng đông bắc – tây nam xuống nước ta; đồng bằng Bắc Bộ có địa hình thấp, thoáng, không bị núi cao ngăn chắn nên đón trọn luồng gió lạnh ẩm, thể hiện rõ nhất qua gió mùa, rét đậm rét hại và mưa phùn. Tây Bắc có các dãy núi chạy theo hướng tây bắc – đông nam nên nằm khuất gió; vùng núi Đông Bắc bị chia cắt mạnh, các sườn hưởng gió không đều; Bắc Trung Bộ chỉ chịu ảnh hưởng rõ khifront hoạt động mạnh vào cuối mùa đông.
Câu 12. Miền Trung nước ta có nhiệt độ trung bình tháng VII cao hơn so với miền Nam và miền Bắc là do
- A. ảnh hưởng của gió phơn Tây Nam.
- B. ảnh hưởng của Tín phong bán cầu Nam.
- C. vị trí nằm giáp với Biển Đông.
- D. có địa hình núi đón gió Tây Nam.
Đáp án đúng là A. Ảnh hưởng của gió phơn Tây Nam. Tháng VII, gió mùa tây nam vượt qua dãy Trường Sơn xuống miền Trung: bị ngăn và nén khi leo sườn phía tây, sang đến sườn phía đông gió trở nên khô và nóng data (tức hiệu ứng phơn, dân gian gọi là gió Lào). Đây là lí do miền Trung trở thành vùng nóng nhất nước ta vào giữa mùa hạ. Phương án C sai vì cả ba miền đều giáp Biển Đông; phương án D sai vì sườn đón gió tây nam sẽ mưa nhiều chứ không nóng, còn miền Trung nằm ở sườn khuất gió.
Câu 13. Khu vực thường có mưa lớn và kéo dài ở nước ta do tác động của gió mùa Tây Nam là
- A. Tây Nguyên và Trung Bộ.
- B. Trung Bộ và Đông Bắc.
- C. miền Trung và Tây Bắc.
- D. Tây Nguyên và Nam Bộ.
Đáp án đúng là D. Tây Nguyên và Nam Bộ. Đây là hai vùng nằm ở sườn đón gió mùa Tây Nam: luồng khí ẩm từ vịnh Bengal và Biển Đông bị địa hình Trường Sơn Nam và cao nguyên nâng lên gây mưa lớn, kéo dài suốt mùa hạ (khoảng tháng 5 – 10), tạo nên mùa mưa rõ rệt khác hẳn miền Trung và miền Bắc.
Câu 14. Địa điểm nào dưới đây có nhiệt độ trung bình tháng 1 thấp nhất?
- A. Điện Biên Phủ (độ cao trên 400 m).
- B. Lạng Sơn (độ cao 252 m).
- C. Hà Nội (5 m – 15 m).
- D. Đà Lạt (1500 m).
Đáp án đúng là D. Đà Lạt (1500 m). Nhiệt độ không khí giảm dần theo độ cao, trung bình khoảng 0,6°C trên mỗi 100 m. Trong bốn địa điểm, Đà Lạt nằm ở độ cao lớn nhất (1500 m) nên nhiệt độ trung bình tháng 1 thấp nhất. Hà Nội gần như ở mực nước biển nên ấm nhất; Điện Biên Phủ và Lạng Sơn có độ cao nhỏ hơn nhiều nên nhiệt độ tháng 1 cao hơn Đà Lạt.
Câu 15. Nước ta trong năm có hai mùa mưa và khô chủ yếu do
- A. ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc.
- B. hoạt động của các loại gió mùa hạ.
- C. vị trí địa lí tiếp giáp với Biển Đông.
Đáp án đúng là B. Hoạt động của các loại gió mùa hạ. Mưa ở nước ta chủ yếu do các dòng gió mùa hạ (gió tây nam vượt xích đạo, Tín phong chuyển hướng) mang hơi nước biển vào đất liền: khoảng tháng 5 – 10 các loại gió này hoạt động mạnh tạo mùa mưa, khi chúng lùi dần thì chuyển sang mùa khô, vì thế năm có hai mùa mưa – khô rõ rệt. Phương án A sai vì gió mùa Đông Bắc chỉ ảnh hưởng chủ yếu đến miền Bắc vào mùa đông, không quyết định chế độ mưa cả nước; phương án C chỉ là điều kiện cung cấp nguồn ẩm, không phải nguyên nhân trực tiếp tạo tính chất hai mùa.
Hệ thống kiến thức về gió mùa và chế độ mưa ở nước ta
Nhóm câu hỏi trên xoay quanh bốn khối kiến thức nền cần nắm vững:
- Gió mùa hạ (Tây Nam): thổi từ vịnh Bengal, vượt xích đạo thành gió tây nam, tính chất ẩm, gây mưa lớn kéo dài cho Nam Bộ và Tây Nguyên; là tác nhân chính của mùa mưa.
- Gió tây nam đầu mùa hạ và gió phơn: các dòng tây nam có nguồn gốc chí tuyến mang tính khô nóng; đầu mùa hạ gây khô nóng ở Nam Bộ, còn tháng VII vượt Trường Sơn xuống miền Trung thành gió phơn (gió Lào) làm nhiệt độ miền Trung tăng cao.
- Gió mùa Đông Bắc: hoạt động từ khoảng tháng 11 đến tháng 4 năm sau, mang theo lạnh và ẩm; ảnh hưởng mạnh nhất ở miền Bắc, thể hiện qua rét đậm, mưa phùn; các dãy núi hướng tây bắc – đông nam làm giảm dần tác động của nó khi đi vào trong nước.
- Bão và dải hội tụ nhiệt đới: hai tác nhân gây mưa lớn vào mùa hạ cho cả Nam Bộ lẫn miền Bắc; khối khí (cận chí tuyến các bán cầu, lạnh phương Bắc, Bắc Ấn Độ Dương) và yếu tố địa hình – độ cao là các căn cứ giải thích sự khác biệt nhiệt độ, mưa giữa các vùng.
Mẹo ghi nhớ dạng câu hỏi về mưa mùa hạ ở Nam Bộ
Phân biệt hai “gió tây nam”: gió mùa Tây Nam = ẩm = gây mưa (chọn khi đề hỏi nguyên nhân mưa); gió tây nam đầu mùa hạ = khô nóng = không gây mưa (chọn khi đề hỏi yếu tố không gây mưa). Ba tác nhân gây mưa lớn mùa hạ cho Nam Bộ cần thuộc: gió mùa Tây Nam, bão, dải hội tụ nhiệt đới. Gió mùa Tây Nam chỉ gây mưa lớn kéo dài ở Tây Nguyên và Nam Bộ; miền Trung mùa hạ chịu gió phơn khô nóng. Về nhiệt độ, cứ lên cao 100 m thì nhiệt độ giảm khoảng 0,6°C — địa điểm cao nhất trong các phương án thường có nhiệt độ tháng 1 thấp nhất.
Bài viết liên quan: