Câu hỏi: Ca dao tục ngữ có câu “Có thực mới vực được đạo”, thể hiện lập trường triết học gì?
- A. Chủ nghĩa duy tâm thần bí
- B. Chủ nghĩa duy chủ quan
- C. Cả A và B
- D. Chủ nghĩa duy vật
Đáp án đúng là D. Chủ nghĩa duy vật. Câu “Có thực mới vực được đạo” khẳng định đời sống vật chất phải được bảo đảm trước thì con người mới vươn tới được các giá trị tinh thần — đúng với quan điểm vật chất có trước, quyết định ý thức của chủ nghĩa duy vật.
Vì sao D. Chủ nghĩa duy vật là đáp án đúng?
Để hiểu “Có thực mới vực được đạo” là gì, ta tách câu ca dao thành hai vế. “Thực” chỉ cái ăn, cái mặc — tức đời sống vật chất, nhu cầu sinh hoạt cơ bản của con người; “đạo” chỉ đạo đức, lễ nghĩa — những giá trị tinh thần và văn hóa. Câu nói đặt “thực” làm tiền đề cho “đạo”: phải no bụng, ấm thân thì mới lo được chuyện nghĩa lý, lễ giáo.
Đây chính là lập trường của chủ nghĩa duy vật: vật chất là cái có trước, ý thức là cái có sau; vật chất quyết định ý thức. Con người muốn hoạt động trên các lĩnh vực chính trị, khoa học, nghệ thuật, tôn giáo thì trước hết phải giải quyết được nhu cầu ăn, uống, ở, mặc. Triết học Mác – Lênin trình bày rõ ý này: đời sống vật chất là cơ sở của đời sống tinh thần, khi nền tảng vật chất thay đổi thì tư tưởng, quan niệm cũng thay đổi theo. Câu ca dao dân gian đã đúc kết đúng tinh thần ấy từ kinh nghiệm sống, nên lập trường triết học mà nó thể hiện là chủ nghĩa duy vật.
Vì sao các phương án A, B, C sai?
Cả ba phương án còn lại đều xuất phát từ lập trường duy tâm — cho rằng ý thức, tinh thần là cái có trước và quyết định vật chất, ngược hẳn với điều câu ca dao khẳng định.
A. Chủ nghĩa duy tâm thần bí sai vì trào lưu này cho rằng một lực lượng siêu nhiên (thần thánh, thượng đế, “tinh thần khách quan”) quyết định thế giới. Câu ca dao hoàn toàn không dựa vào thần thánh; nó suy ra “đạo” từ chính điều kiện sống vật chất của con người.
B. Chủ nghĩa duy chủ quan sai vì trào lưu này (tiêu biểu là Béccơli) cho rằng sự vật chỉ tồn tại trong cảm giác của con người — “tồn tại là được tri giác”. Câu ca dao không bàn về cảm giác cá nhân, mà bàn về vai trò của nhu cầu vật chất đối với đời sống tinh thần.
C. Cả A và B là phương án dễ nhầm nhất: nhiều người thấy chữ “đạo” liền liên tưởng tới tâm linh, tôn giáo nên nghiêng về duy tâm. Thực chất “đạo” ở đây nghĩa là đạo đức, lễ nghĩa, và nó do “thực” — cái vật chất — quyết định. Vì A và B đều sai nên C đương nhiên sai.
Hai trường phái triết học cần phân biệt
Câu hỏi này kiểm tra khả năng phân biệt hai lập trường triết học cơ bản:
- Chủ nghĩa duy vật: vật chất có trước, quyết định ý thức; thế giới thống nhất ở tính vật chất. Ý thức là sự phản ánh thế giới vật chất vào bộ óc con người.
- Chủ nghĩa duy tâm: ý thức có trước, quyết định vật chất; gồm duy tâm khách quan (thần bí, thừa nhận lực lượng siêu nhiên, “tinh thần khách quan”, tiêu biểu là Platông, Hêghen) và duy tâm chủ quan (cho rằng cảm giác của cá nhân quyết định sự tồn tại của sự vật, tiêu biểu là Béccơli, Hium).
Khi gặp một câu ca dao, tục ngữ, việc phân tích mối quan hệ giữa hai vế — vế nào là tiền đề, vế nào là kết quả — chính là chìa khóa xác định lập trường triết học mà câu nói thể hiện. Với câu ca dao này, tiền đề là cái ăn (vật chất), kết quả là đạo đức (tinh thần), nên câu nói đứng về phía chủ nghĩa duy vật.
Mẹo nhận diện nhanh dạng câu hỏi này
Thứ tự ba bước: gạch chân hai vế của câu ca dao; xác định vế nào làm điều kiện, tiền đề cho vế kia; đối chiếu bản chất của vế tiền đề. Nếu tiền đề là cơm ăn, áo mặc, nhà ở, lao động, tiền của → chủ nghĩa duy vật. Nếu tiền đề là trời, thần, số phận, cảm giác, ý chí → chủ nghĩa duy tâm.
Ví dụ cùng khuôn với câu này: “Có bột mới gạt nên hồ” — nguyên liệu vật chất (bột) có trước, sản phẩm (hồ) có sau → duy vật. Ngược lại, “Trời sinh voi, trời sinh cỏ” đặt “trời” — lực lượng siêu nhiên — làm nguồn gốc → thiên về duy tâm. Ghi nhớ hai ví dụ này là đủ tự tin với mọi câu trắc nghiệm cùng dạng.
Bài viết liên quan: