Nhân tố chủ yếu tác động đến chế độ nước sông ở miền nóng

Câu hỏi: Ở miền khí hậu nóng, nhân tố chủ yếu tác động đến chế độ nước sông là

• A. nước ngầm.
• B. chế độ mưa.
• C. địa hình.
• D. thực vật.

Đáp án đúng là B. chế độ mưa. Ở miền khí hậu nóng, nhân tố chủ yếu tác động đến chế độ nước sông là chế độ mưa: mưa nhiều thì sông đầy nước, mưa ít thì sông cạn. Lượng mưa theo mùa quyết định trực tiếp sự lên xuống của lưu lượng và mực nước sông ở khu vực này.

Vì sao chế độ mưa là đáp án đúng

Chế độ nước sông là sự thay đổi lưu lượng và mực nước của sông theo thời gian, biểu hiện rõ nhất qua mùa lũ và mùa cạn. Muốn xác định nhân tố chủ yếu tác động đến chế độ nước sông, ta phải tìm nguồn cung cấp nước chủ yếu cho sông ở vùng đó.

Ở miền khí hậu nóng không có băng tuyết, nước mưa trở thành nguồn cung cấp nước chủ yếu cho sông. Vì vậy chế độ mưa quy định gần như toàn bộ dòng chảy: mùa mưa, lượng mưa lớn dồn về sông làm mực nước dâng cao, hình thành mùa lũ; mùa khô, mưa hiếm coupled với nhiệt độ cao làm nước bốc hơi mạnh, sông tụt xuống mùa cạn. Các sông ở vùng xavan và sông vùng nhiệt đới gió mùa đều minh họa rõ quy luật này: lũ đến đúng mùa mưa, cạn trùng mùa khô. Câu 19 trong cùng bộ đề cũng khẳng định sông miền nhiệt đới gió mùa có một mùa lũ và một mùa cạn rõ rệt — hệ quả trực tiếp của chế độ mưa theo mùa.

Vì sao các phương án còn lại sai

A. nước ngầm — sai, và đây là phương án dễ nhầm nhất. Nước ngầm chỉ giữ vai trò điều hoà: ở những vùng đất, đá thấm nước nhiều, nước ngầm补给 nước cho sông về mùa khô, làm giảm biến động mực nước (nội dung của câu 26 trong bộ đề). Song đó là vai trò điều tiết, không phải nguồn tạo ra lượng nước chủ yếu. Ở miền nóng, lượng nước ngầm bổ sung cho sông nhỏ hơn nhiều so với lượng mưa的直接 đổ về, nên không thể là nhân tố chủ yếu.

C. địa hình — sai. Địa hình, đặc biệt là độ dốc, ảnh hưởng đến tốc độ dòng chảy và hình dạng lòng sông: miền núi đất dốc nên nước chảy nhanh, lũ lên nhanh xuống nhanh (câu 21, câu 28). Nhưng địa hình không tạo ra lượng nước theo mùa, tức không quyết định chế độ nước sông.

D. thực vật — sai. Rừng và lớp phủ thực vật chỉ giúp giữ nước, làm chậm dòng chảy mặt và giảm xói mòn; tác dụng này mang tính điều tiết một phần, không đủ mạnh để chi phối chế độ nước của cả dòng sông.

Cách phân biệt nhanh: câu hỏi kiểu “nhân tố chủ yếu” đòi hỏi nguồn cung cấp nước chính, còn câu hỏi về “đặc điểm dòng chảy” mới liên quan tới địa hình, hồ đầm, thực vật.

Hệ thống kiến thức liên quan

Bộ câu hỏi này xoay quanh mối quan hệ giữa sông ngòi với khí hậu, địa hình và các yếu tố tự nhiên khác. Các kiến thức cốt lõi cần nắm:

• Nguồn cung cấp nước cho sông: nước mưa, băng tuyết tan, nước ngầm và nước mặt. Nhân tố chủ yếu ảnh hưởng đến nguồn cung cấp này là chế độ mưa và băng tuyết tan (câu 17).
• Chế độ nước sông theo miền khí hậu: miền nóng chịu chi phối của chế độ mưa (câu 24); miền ôn đới lạnh chịu chi phối của băng tuyết tan (câu 25); sông nhiệt đới gió mùa có một mùa lũ, một mùa cạn (câu 19).
• Sông nuôi bằng băng tuyết: mùa lũ vào mùa xuân — hạ, khi tuyết tan (câu 20, câu 31); sông ở khí hậu ôn đới lục địa thường có lũ mùa xuân.
• Vai trò điều hoà chế độ nước sông: nước ngầm ở vùng đất đá thấm nước nhiều (câu 26, câu 30) và hồ đầm — mùa mưa hãn nước giảm lũ, mùa khô cấp nước duy trì dòng chảy (câu 27).
• Địa hình và dòng chảy: miền núi có độ dốc lớn nên nước chảy nhanh, lũ lên xuống nhanh (câu 21); đồng bằng地势 bằng phẳng, dòng chảy chậm nên lòng sông mở rộng (câu 28, câu 29).
• Nước ngầm: hình thành chủ yếu do nước mưa thấm xuống đất, phụ thuộc vào nguồn nước mặt, độ thấm của đất đá và bề mặt địa hình; nước biển và số lượng phụ lưu, chi lưu không phải nhân tố ảnh hưởng (câu 22, câu 23, câu 32).

Mẹo ghi nhớ nhanh

Ghi công thức ngắn: “Nóng theo mưa, lạnh theo tuyết, thấm nhiều nhờ nước ngầm.” Miền khí hậu nóng gắn với chế độ mưa, ôn đới lạnh gắn với băng tuyết tan, còn vùng đất đá thấm nước nhiều thì nước ngầm giữ vai trò điều hoà dòng chảy.

Khi gặp câu hỏi “nhân tố chủ yếu tác động đến chế độ nước sông”, hãy tự hỏi: nguồn nước chính của vùng đó là gì? Trả lời được câu này là chọn ngay phương án, và không nhầm lẫn với các nhân tố chỉ mang tính điều tiết như nước ngầm, hồ đầm hay thực vật.